Elinizde son altı aylık bordro, iş sözleşmesi ve işverenin kıdem tazminatı olarak yatırdığı tutarın dökümü var. Bordroda ana ücretin altında yemek, yol ve prim satırları görünüyor. Yatan tazminat ise yalnızca ana ücrete göre hesaplanmış gibi duruyor. Aradaki fark çoğu zaman giydirilmiş ücretten doğar.
Bu yazıda hangi kalemlerin hesaba girdiği, hangilerinin girmediği ve her kalemin hangi belgeyle gösterildiği anlatılıyor. Örnek olay Ankara’da geçiyor. Örnekteki işçi bir lojistik firmasında sekiz yıl çalışmış. İşveren iş sözleşmesini haklı bir neden olmadan feshetmiş. Kıdem tazminatı hakkı doğmuş, tartışma tutarda.
Giydirilmiş Ücret için Elde Hangi Belgeler Bulunmalı?
Hesap, işçinin gerçekten ne aldığına bakılarak kurulur. Bu yüzden önce kağıtlar toplanır. Dosyaya girmesi gereken belgeler şunlardır.
- Son on iki aya ait ücret bordroları ve ücret hesap pusulaları
- İş sözleşmesi, varsa ek protokol, ücret ve prim yönergesi
- Toplu iş sözleşmesi, işyerinde toplu sözleşme uygulanıyorsa
- Maaşın yattığı banka hesabının son bir yıllık dökümü
- Yemek kartı, servis kaydı veya yol yardımı ödemesini gösteren yazışmalar
- SGK hizmet dökümü ve işten çıkış kodu kaydı
İşverenin elinde kalan kayıtlar da önemlidir. Yönerge, prim hesap cetveli ve puantaj çoğu zaman dava sırasında mahkemenin getirtmesiyle ortaya çıkar. İşten ayrılırken hangi evrakı isteyebileceğinizi işten çıkarılınca alınacak belgeler yazısında bulabilirsiniz.
Kıdem Tazminatı Hesabında Çıplak Ücretin Üzerine Ne Eklenir?
Kıdem tazminatı, işçinin her tam hizmet yılı için 30 günlük ücreti üzerinden ödenir. Bir yıldan artan süreler için aynı oran uygulanır. Bu kural 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde yer alır.[1] Kanunun yürürlükte kalan tek maddesi budur.
Hesabın tabanı son ücrettir. Madde ayrıca ana ücrete ilaveten işçiye sağlanmış para ve para ile ölçülmesi mümkün, sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatlerin de hesaba katılacağını söyler.[2] Ana ücret ile bu menfaatlerin toplamına giydirilmiş ücret denir. Yalnız ana ücreti gösteren rakama ise çıplak ücret denir.
Rakamsız formül şöyledir.
- Giydirilmiş ücret = çıplak ücret + sürekli ödenen para ve para ile ölçülebilen menfaatlerin aylık karşılığı
- Kıdem tazminatı = giydirilmiş günlük ücret x 30 x hizmet yılı (artan süre aynı oranla eklenir)
Güncel tutarları görmek için kıdem tazminatı hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Araç, girdiğiniz kalemlerle bir ön hesap verir. Bordrodaki gerçek tahakkukların yerini tutmaz.
Yol, Yemek, İkramiye ve Prim Hesaba Girer mi?
Kanun menfaatleri tek tek saymaz. Sınırı “para ile ölçülebilir ve işçiye sağlanmış olması” çizer. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir kararında ikramiyeyi, devamlılık arz eden primi, yakacak, giyecek, kira, aydınlatma, servis ve yemek yardımını bu kapsamda saymıştır.[3] Aşağıdaki tablo bu kalemleri belgeleriyle birlikte gösterir.
| Kalem | Hangi belgede görünür | Hesaba girer mi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Yemek yardımı | Bordro, yemek kartı kaydı | Girer | Ayni verilse de değeri belirlenir |
| Yol veya servis | Bordro, servis kaydı | Girer | Ödeme sürekli olmalı |
| Düzenli prim | Bordro, prim yönergesi | Girer | Devamlılık aranır |
| İkramiye | Bordro, sözleşme | Girer | Yıllık ödeniyorsa aya bölünür |
| Yakacak, giyecek, kira | Bordro, tahsis yazısı | Girer | Ayni ise parasal karşılığı bulunur |
| Fazla mesai | Bordro, puantaj | Girmez | Ayrı alacak olarak istenir |
| Bir defalık ödeme | Bordro, banka dekontu | Süreklilik yoksa genelde girmez | Tekrarı kanıtlanırsa değişir |
Fazla mesai tahakkukları, kanuna uygun tahakkuk ettirilmişse genel kural olarak giydirilmiş ücrete eklenmez.[4] Bu kalem ayrı bir alacak olarak istenir. Hesabını fazla mesai hesaplama sayfasında deneyebilirsiniz.
Örnek olaydaki bordroya dönelim. Ana ücretin yanında her ay yatan yemek ve yol satırı var. Üç ayda bir de prim ödenmiş. Yemek ve yol her ay yattığı için aylık karşılığıyla eklenir. Prim son bir yılda dört kez ödendiyse dört ödeme toplanır ve yıla yayılır. Fazla mesai tahakkuku çıkarılır. Ortaya çıplak ücretten belirgin biçimde yüksek bir günlük ücret çıkar.
Menfaatin dayanağı da belgelenmelidir. Ek ödemeyi iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri yönergesi öngörüyorsa kalemin sözleşmeden doğduğu açıkça görülür. Sözleşme sessizse bordro ve banka kayıtları belirleyici olur. Her ay aynı tutarda yatan bir ödeme, tek başına bir süreklilik göstergesidir.
İkramiye ve diğer yan hakların işverence kaldırılması halinde izlenecek yol ikramiye ve yan hakların kaldırılması yazısında yer alır.
Maaşı Değişken Olan İşçide Son Bir Yıl Ortalaması Nasıl Bulunur?
Ücret her ay aynı değilse son ay rakamı yanıltır. Parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü gibi sabit olmayan ücretlerde kanun ayrı bir yol gösterir. Son bir yıl içinde ödenen ücret toplanır, aynı sürede çalışılan günlere bölünür. Çıkan ortalama ücret esas alınır.[5]
Son bir yıl içinde zam yapıldıysa hesap değişir. Bu durumda zam tarihi ile işten ayrılma tarihi arasında alınan ücret, aynı sürede çalışılan günlere bölünür. Böylece eski ücret döneminin ortalamayı aşağı çekmesi önlenir.
Çalışanın bordrolarında satış primi her ay farklı. Bu durumda son on iki ayın prim toplamı bordrolardan çıkarılır. Yıl sonunda ödenen ikramiye de aynı toplama yansıtılır. Hesabı kurmak çoğu zaman bilirkişiye bırakılır. Bilirkişi, bordro ve banka kayıtlarındaki tutarları karşılaştırarak tabloyu hazırlar.
Kıdem Tazminatı Tavanı Hesabı Nasıl Sınırlar?
Giydirilmiş ücret yüksek çıksa da kıdem tazminatının bir hizmet yılı için ödenecek tutarı bir üst sınıra takılır. Kanunun ilgili fıkrası, sözleşmeyle belirlenen yıllık miktarın en yüksek Devlet memuruna ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemeyeceğini söyler.[6] Uygulamada kıdem tazminatı hesabında bu azami tutar tavan olarak esas alınır. Tutar her dönem güncellenir. Güncel sınırı hesaplama aracında görebilirsiniz.
Giydirilmiş ücret düşük kalırsa yemek ve yol gibi kalemlerin farkı tazminata tam yansır. Ücret yüksek çıkarsa tavan, tazminatın üst kısmını keser. Bu durumda ek kalemlerin etkisi azalır.
Kıdem Hesabında Sık Yapılan Eksik Kalem Hataları Nelerdir?
İşverenin ödeme cetvelinde ve işçinin kendi hesabında aynı hatalar tekrar eder. Bunların bir kısmı bordroya bakınca hemen görülür.
- Tazminat yalnızca ana ücret üzerinden hesaplanır, yemek ve yol satırları dışarıda kalır.
- Son ayın bordrosu esas alınır, oysa o ay prim hiç yatmamıştır.
- Yıllık ikramiye aylık ücrete hiç yansıtılmaz.
- Fazla mesai tahakkukları tabana eklenir, oysa bu kalem hesabın dışındadır.
- Zam sonrası dönem ayrı hesaplanmaz, eski ortalama kullanılır.
Sözleşme sona erdiğinde ücretin ve para ile ölçülebilir menfaatlerin tam ödenmesi zorunludur. Kanun bunu açıkça yazar.[7] Eksik yatan tutar dava konusu yapılabilir. Hangi işten ayrılış hallerinde tazminat doğduğunu kıdem tazminatı alamayan işçi yazısında görebilirsiniz.
Yargıtay Kıdem Tazminatı Hesabında Hangi Ücreti Esas Alıyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir bozma kararında bilirkişinin çıplak ücret üzerinden hesap yapmasını eksik inceleme saymıştır. Kararda şu ifade yer alır.
“Kısaca kıdem tazminatının çıplak ücretten değil giydirilmiş ücretten hesaplanması gerekir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/5767, K.2014/6565, 03.03.2014 (bozma)
Dosyada işçi serviste ve yemekte yardım aldığını söylemiştir. Daire, bu iddia üzerinde durulmasını ve yardımın bulunduğu anlaşılırsa hesaba katılmasını istemiştir. Karar oybirliğiyle alınmıştır.
Aynı dairenin 2020 tarihli bozma kararı hem fazla mesaiyi hem de bordronun gücünü ilgilendirir. Daire, bordrolama hilesi bulunmadığı ve fazla mesainin kanuna uygun tahakkuk ettirildiğinin anlaşılması halinde giydirilmiş ücretin fazla mesai dahil edilmeden belirlenmesi gerektiğini belirtmiştir.
“…kıdem tazminatı hesabına esas giydirilmiş ücretin fazla mesai ücreti dahil edilmeden belirlenmesi gerektiği de gözden kaçırılmamalıdır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2020/3562, K.2020/10005, 30.09.2020 (bozma)
Bu kararda bordroda yazan tahakkukun gerçekten ödenip ödenmediği de araştırılmıştır. Bordroda fazla mesai ve normal kazanç tutarı değişirken ödenen net ücret çoğunlukla aynı kalmıştır. Daire mali müşavir bilirkişi aracılığıyla bordrolama hilesi olup olmadığının incelenmesini istemiştir.
Bordro Yetmezse Ücret Kalemleri Nasıl İspat Edilir?
Bordro tek başına her şeyi göstermez. Bordroda yazılı tutar ile hesaba geçen tutar aynı olmayabilir. 2020 tarihli kararın gösterdiği gibi tahakkuk satırı ödemeyi kanıtlamaz, banka dökümüyle karşılaştırılır. Aşağıdaki sıra pratikte işe yarar.
- Bordro satırları ile banka hesabına yatan net tutarlar karşılaştırılır.
- Bordroda görünmeyen ödemeler için dekont, yazışma ve mesaj kayıtları toplanır.
- Yemek, servis ve konut gibi ayni yardımlar için kart kaydı, güzergah listesi veya tahsis yazısı istenir.
- Belgelerin eksik kaldığı noktada işyerinde aynı uygulamayı gören çalışma arkadaşları tanık olarak gösterilir.
Tanık beyanı, ödemenin düzenli olduğunu ve ne zaman başlayıp bittiğini anlatabilir. Taraflar delillerini kanundaki süre ve usule uygun biçimde ileri sürer.[8] Hukuka aykırı elde edilen delil dikkate alınmaz, bu yüzden başkasının kişisel yazışması izinsiz alınmamalıdır.
Belgelerin kanıt değerinin sınırı da bilinmelidir. Bordro, işverenin düzenlediği bir belgedir. Tahakkuku gösterir, gerçek ödemeyi tek başına kesinleştirmez. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[9] Kıdem tazminatında zamanaşımı beş yıldır.[10] Sürelerin işleyişi için arabuluculuk süresi sayfasına bakabilirsiniz.
Giydirilmiş Ücret Hakkında Sık Sorulan Sorular
Giydirilmiş ücret ile brüt ücret aynı şey mi?
Hayır. Brüt ücret, bordroda kesintiler yapılmadan önceki ana ücrettir. Giydirilmiş ücret ise bu ana ücrete sürekli ödenen yemek, yol, prim gibi para ile ölçülebilen menfaatlerin eklenmesiyle bulunur. Kesintilerden önceki tutarı görmek için brütten nete hesaplama aracı kullanılabilir.
Yemek ve yol yardımı bordroda yazmıyorsa hesaba girer mi?
Girebilir. Önemli olan yardımın işçiye gerçekten sağlanmış olması ve parayla ölçülebilmesidir. Bordroda yazmasa bile sözleşme, kart kaydı, servis listesi ve tanık beyanı yardımı gösterebilir.
Fazla mesai kıdem tazminatı hesabına eklenir mi?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 2020 tarihli kararında, fazla mesainin kanuna uygun tahakkuk ettirildiği hallerde fazla mesai ücreti giydirilmiş ücret dışında tutulmuştur. Fazla mesai alacağı varsa ayrıca talep edilir.
İşveren yalnızca ana ücrete göre ödeme yaptıysa ne yapılabilir?
Önce ödeme cetveli ve bordrolar karşılaştırılır. Fark varsa işverene yazılı olarak bildirilebilir. Sonuç alınamazsa arabulucuya başvurulur ve anlaşma olmazsa iş mahkemesinde alacak davası açılır. Arabulucuya başvuru dava şartıdır.
Ücret her ay değişiyorsa hangi dönem esas alınır?
Ücret sabit değilse son bir yıl içinde ödenen ücret toplanıp aynı sürede çalışılan günlere bölünür. Son bir yılda zam yapıldıysa zam tarihinden işten ayrılma tarihine kadar alınan ücret esas alınır.
Tavan giydirilmiş ücreti de keser mi?
Uygulamada kıdem tazminatı bir hizmet yılı için ödenecek en yüksek tutarla sınırlanır. Tavan her dönem güncellendiği için güncel tutar kıdem tazminatı hesaplama aracından kontrol edilmelidir.
Kaynaklar
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, birinci fıkra ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, son ücret ve para ile ölçülebilir menfaatlere ilişkin fıkralar ↩
- Yargıtay 9. HD, E.2014/5767, K.2014/6565, 03.03.2014 (bozma) ↩
- Yargıtay 9. HD, E.2020/3562, K.2020/10005, 30.09.2020 (bozma) ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, ücretin sabit olmadığı hallere ilişkin fıkra ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, toplu sözleşme ve hizmet akitleriyle belirlenen yıllık miktarın azami emeklilik ikramiyesini geçemeyeceğine ilişkin fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, ücretin ve menfaatlerin sözleşme sonunda ödenmesine ilişkin hüküm ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.189, birinci fıkra ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3 ↩