Elinizde SGK’dan gelen bir yazı, son aylık bordro ve işverene vermeyi düşündüğünüz bir ayrılma dilekçesi var. Emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı, bu üç belgenin birbiriyle tutarlı olmasına bağlıdır. Sıra yanlış kurulursa hak ya geç doğar ya da işveren tarafından baştan tartışmaya açılır.
Örnek olay Ankara’da geçiyor. Nermin yirmi iki yıldır aynı şirkette çalışıyor ve emeklilik şartlarını tamamladığını düşünüyor. Kuruma başvurmadı, dilekçesini de yazmadı. Önce hangi belgeyi alacağını ve işverene ne zaman vereceğini bilmiyor. Bu yazı belgelerin sırasını, her birinin ne gösterdiğini ve nerede yetersiz kaldığını anlatır.
Emeklilik Nedeniyle Kıdem Tazminatı Hangi Hallerde Doğar?
Kıdem tazminatının doğduğu haller 1475 sayılı Kanunun 14. maddesinde sayılır. Bunlardan biri, işçinin yaşlılık veya emeklilik aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla iş sözleşmesini sona erdirmesidir.[1] Aynı fıkrada muvazzaf askerlik, kadının evlendikten sonraki bir yıl içinde ayrılması ve işçinin ölümü de yer alır. Ölüm halinde tazminat kanuni mirasçılara ödenir.[2] Bu yazı yalnız emeklilik halini ele alır.
Askerlik nedeniyle ayrılan işçinin dönüşteki başvurusu ve gerekli belgeler askerlik sonrası işe başlatma yazısında anlatılmıştır.
Kanun, işçiden iki şeyi belgelemesini ister. Birincisi aylığa ya da toptan ödemeye hak kazanmış olmasıdır. İkincisi bunun için bağlı olduğu kuruma başvurmuş olmasıdır.[3] Yani emeklilik iddiası sözle değil, Kurumdan çıkan kayıtla kurulur.
Madde metninde geçmeyen bir şart daha vardır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’ne göre kıdem tazminatı için aynı işverenin işyerlerinde en az bir yıl çalışılmış olması aranır. Bu süre kanun sözcüğüyle değil, yerleşik içtihatla aranır.
Yaş Dışındaki Şartlarla Emekli Olan İşçi Kıdem Tazminatı Alabilir mi?
Yaşı beklemeden ayrılan işçi için kanun ayrı bir yol açmıştır. 1475 sayılı Kanun, 506 sayılı Kanunun 60. maddesindeki yaş dışı şartları ya da geçici 81. maddede öngörülen sigortalılık süresini ve prim gün sayısını tamamlayıp kendi isteğiyle ayrılan işçiyi de kıdem tazminatına bağlar.[4]
Bu yol herkese açık değildir. Geçici 81. madde 08.09.1999 tarihinde sigortalı olanlar içindir ve bu tarihten sonra sigortalı olanların durumu ayrıca değerlendirilir. Sigortalılığınız 01.10.2008 sonrasında başladıysa hangi şartın uygulanacağını SGK yazısı gösterir. Süre ve gün şartları tek bir rakama bağlı da değildir. Madde, kadın ve erkek için sigortalılık süresine göre sıralanmış kademeli bir tablo içerir.[5] Bazı gruplar için 15 yıl ve 3600 gün gibi rakamlar geçer. Bunları genel kural sanmak yanlış olur. Hangi basamakta kaldığınız sigortalılığınızın başlangıcına ve prim günlerinize göre belirlenir.
5510 sayılı Kanunun yaşlılık aylığı hükümleri de ayrıca devreye girer. Bu maddeler yaş, prim gün sayısı ve yazılı istek şartını düzenler. Aylık için, işçinin çalıştığı işten ayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunması aranır.[6] Madde metinlerini 5510 sayılı Kanun sayfasından okuyabilirsiniz. Hangi şartın size uygulandığını Kurumun vereceği yazı gösterir.
Kuruma Başvuru ve Aylık Bağlama Belgeleri Neyi Gösterir?
Nermin’in dosyasında belgeler iki gruba ayrılır. Bir kısmı Kurumdan, bir kısmı işçiden çıkar. Aşağıdaki tablo her belgenin neyi kanıtladığını ve nerede yetersiz kaldığını gösterir.
| Belge | Kim verir | Neyi gösterir | Sınırı |
|---|---|---|---|
| Hak kazanma yazısı | SGK | Yaş dışındaki şartların dolduğunu | Neden ayrıldığınızı göstermez |
| Kuruma başvuru dilekçesi | İşçi | Hak kazanma yazısı için başvurulduğunu | Tek başına hak kazanıldığını kanıtlamaz |
| Yazılı aylık talebi | İşçi | Aylık istendiğini ve başlangıcı belirleyen tarihi | İşten ayrıldıktan sonra verilir |
| Aylık bağlama yazısı | SGK | Aylığın bağlandığını ve başlangıcını | İşverene ibrazı ayrıca kayda bağlanmalı |
| Hizmet dökümü | SGK, işverenin bildirimine göre | Sigortalılık başlangıcını ve prim gününü | Eksik bildirimi kendiliğinden düzeltmez |
| Ayrılma dilekçesi | İşçi | Ayrılma iradesini ve gerekçeyi | Gerekçe yazılmazsa tartışma çıkar |
Aylık bağlama kararı 5510 sayılı Kanuna göre yazılı istek tarihinden sonraki ay başından işler.[7] Bu nedenle hak kazanma yazısı çoğu zaman ayrılıştan önce, yazılı aylık talebi ve aylık bağlama yazısı ise sonra gelir. Hizmet dökümünü e-Devlet’ten alıp süre ve gün hesabını kontrol etmek mümkündür.
Emeklilik Belgesi İşverene Ne Zaman ve Nasıl Verilir?
Belge ne kadar erken ve kayıtlı biçimde işverene verilirse o kadar iyidir. Ayrılıştan sonra verilirse hak kaybolmaz, ancak faiz belgenin işverene verildiği günden işler. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin incelediği bir dosyada işçi, kişisel nedenlerle istifa ettiğini yazıp sekiz haftalık ihbar önelini kullanacağını bildirmiş, yasal haklarını da saklı tutmuştu. İhbar öneli sürerken Kurumdan yaş dışındaki emeklilik şartlarını taşıdığına dair yazıyı almış ve işverene vermişti. İşçiye göre işveren belgeyi işleme koymamış, bunun üzerine işçi noter ihtarnamesi göndermişti. Mahkeme, istifa dilekçesindeki gerekçeye bağlı kalarak talebi reddetmiş, Daire ise kararı bozmuştur.[8]
“Koşulların varlığı halinde ihbar öneli içinde işçinin veya işverenin iş sözleşmesini haklı nedenle sona erdirmeleri ve yine işçinin önel içinde emeklilik nedeni ile iş sözleşmesini sona erdirmesi imkan dahilindedir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/25232, K.2018/20419, 13.11.2018 (bozma)
Karardan çıkan pratik sonuç şudur. Önce istifa edip sonra belge almak yasak değildir. İhbar önelinde alınan belge de geçerlidir. Önemli olan, ayrılma iradesinin emeklilik belgeleriyle desteklenmesidir. Daire, işçinin belgeyi işverene ibraz etmesini ve noter ihtarını, emeklilik nedeniyle ayrılma iradesinin işareti saymıştır.
Teslimin kendisi de kayıt altına alınmalıdır. Belgenin bir kopyasına işverenden tarih ve imza alınır. İmzadan kaçınılırsa noter yoluyla ya da e-postayla gönderilir. Daha geniş bir belge listesi kendi isteğiyle işten ayrılma ve gerekli belgeler yazısında yer alır.
Ayrılma Dilekçesine Hak Saklı Tutma İbaresi Nasıl Yazılır?
Dilekçe, işverenin mahkemede ilk dayanacağı belgedir. Gerekçesiz yazılmış bir “kişisel nedenlerle istifa ediyorum” cümlesi, sonradan emeklilik iddiasını zayıflatabilir. Bu yüzden dilekçede ayrılma sebebi açıkça yazılır ve kıdem tazminatı dahil yasal hakların saklı olduğu belirtilir.
Dilekçede ayrılışın emeklilik şartlarının tamamlanması nedeniyle yapıldığı ve kıdem tazminatı dahil bütün yasal hakların saklı olduğu yazılır. Yargıtay’ın yukarıdaki dosyasında da dilekçedeki hak saklı tutma ifadesi, işçinin lehine değerlendirilmiştir.[9] Bu cümle tek başına hakkı doğurmaz. Yalnız ayrılışın sebebini tarihli bir yazıyla ortaya koyar.
Kıdem Tazminatı Hangi Kalemlerle ve Hangi Ücret Üzerinden Hesaplanır?
Tazminat, her tam çalışma yılı için 30 günlük ücret esasına dayanır. Bir yılı aşan süreler için aynı oran uygulanır. Hesap, son ücret üzerinden yapılır ve işçiye sağlanan para ile ölçülebilen sözleşme ve kanun menfaatleri de eklenir.[10] Formül kabaca şudur. Çalışılan tam yıl sayısı, giydirilmiş günlük ücretin otuz katıyla çarpılır ve artan süre için oransal tutar eklenir. Güncel üst sınır dönemsel olarak değiştiği için tutarı kıdem tazminatı hesaplama aracında dönemine göre görmek gerekir.
| Kalem | Dayanak | Belge | Emeklilikte durumu |
|---|---|---|---|
| Kıdem tazminatı | 1475 m.14 | Hizmet dökümü, bordro | Belgeli emeklilikte doğar |
| İhbar tazminatı | 4857 m.17 | Ayrılma dilekçesi | İşçi ayrıldığı için doğmaz |
| Yıllık izin ücreti | 4857 m.59 | İzin defteri, bordro | Kullanılmayan izin kalmışsa ödenir |
| Ödenmemiş ücret | 4857 m.32 | Banka dökümü, bordro | Kalan ücret ayrıca istenir |
Yıllık izin ücreti, sözleşmenin hangi nedenle biterse bitsin hak kazanılıp kullanılmayan izin süreleri için ödenir.[11] Hesaplama için yıllık izin ücreti hesaplama sayfası kullanılabilir.
Emeklilik Belgesinin Verildiği Tarih Faiz Başlangıcını Nasıl Etkiler?
Kanun, kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi halinde, ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faize hükmedilmesini söyler.[12] Genel kural faizin fesih tarihinden işlemesidir. Emeklilikte ise asıl soru, faizin hangi günden başlayacağıdır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu konuda ayrım yapar. Aylık ya da toptan ödeme için ayrılan işçi, kuruma başvurduğunu belgelemek zorundadır ve faiz, bu belgenin işverene verildiği günden başlar. Belge işverene bildirilmemişse işverenin ödediği ilk taksit tarihi, taksit de yoksa dava ya da icra takibi tarihi esas alınmıştır.[13] Başka bir dosyada Daire, işçinin SGK yazısını ibraz ettiğini ileri sürmediği ve dosyada belge bulunmadığı için faizi dava tarihinden başlatmıştır.[14] Nermin için sonuç açıktır. Belgeyi ne kadar erken ve kayıtlı biçimde verirse faiz o tarihten işler.
Emekli Olan İşçi İhbar Tazminatı İsteyebilir mi?
İsteyemez. İhbar tazminatı, sözleşmeyi bildirim süresine uymadan bitiren tarafın ödediği tazminattır. Sözleşmeyi kendisi sona erdiren taraf, feshi haklı olsa bile bu tazminata hak kazanmaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, yerel mahkemenin hükmettiği ihbar tazminatını bu sebeple bozmuştur. Mahkeme kısa kararda tazminata hükmetmiş, gerekçeli karar yazılırken işçinin emeklilik nedeniyle ayrıldığını fark etmişti. Daire, emeklilik gibi nedenlerle sözleşmeyi bitiren işçinin ihbar tazminatı isteyemeyeceğini, işverenin de bu tazminatı talep edemeyeceğini belirtmiştir.[15]
Karşılıklı olduğu için işveren de işçiden bildirim süresine ait tazminat isteyemez. Bildirim süreleri 4857 sayılı Kanunun 17. maddesinde dört kademelidir ve emeklilik dışındaki fesihlerde belirleyici olur.[16] Başka fesih türlerindeki hesap için ihbar tazminatı hesaplama aracına bakılabilir.
Emeklilik Belgesi Sunulurken Hangi Hatalar Hak Kaybına Yol Açar?
- Kurumdan yazı almadan, yalnızca emekli olacağını söyleyerek ayrılmak.
- Dilekçede “kişisel nedenler” yazıp emeklilik sebebini hiç belirtmemek.
- Belgeyi işverene sözlü ya da kayıtsız vermek, kopyaya imza almamak.
- Çıkış gününde okunmadan ibraname imzalamak.
- Hizmet dökümündeki eksik prim gününü kontrol etmeden başvurmak.
İbraname bakımından kanun sıkı şartlar koyar. İbra yazılı olmalı, sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra düzenlenmeli, alacağın türünü ve miktarını açıkça göstermeli ve ödeme banka aracılığıyla noksansız yapılmalıdır. Bu unsurları taşımayan ibraname kesin olarak hükümsüzdür.[17] Ayrıntılar ibraya itiraz yazısında anlatılır. Aynı çıkış belgeleri sürecinde SGK kaydı da önem taşır, bu konuda işten çıkış kodu yazısına bakılabilir.
Emeklilikte Ayrılma İradesi Belgelerle Nasıl İspatlanır?
Emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı talebinde Kurum yazısı, hakkın şartlarının dolduğunu gösterir. İşçinin bu sebeple ayrıldığını ise başka belgeler anlatır. Dilekçe ve noter ihtarı bu konuda başı çeker. Teslim kaydı, yazışmalar ve çalışma arkadaşlarının ifadesi bunları destekler. Medeni Kanun, hakkını bir olguya dayandıran tarafın o olguyu ispatla yükümlü olduğunu söyler.[18]
Tanık gerektiğinde, ayrılıştan önce işçinin emeklilik niyetini duyuran çalışanlar işe yarar. Yargıtay’ın incelediği bir dosyada yerel mahkeme şunları saptamıştı. İşçi tanıkları ayrılışın önceden haber verildiğini, işveren tanıkları işçinin emekli olup ayrıldığını anlatmıştı. İşveren de ayrılış bildirgesini emeklilik olarak düzenleyip Kuruma vermişti.[19]
Belgenin kanıt değerinin sınırı da bellidir. Hak kazanma yazısı sona erme sebebini tek başına belirlemez. Ayrılış bildirgesindeki kod da işverenin tek taraflı beyanıdır. Uyuşmazlık çıkarsa tazminat alacakları beş yıllık zamanaşımına tabidir.[20] Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak da dava şartıdır.[21] Süreç arabuluculuk süresi yazısında anlatılır. Tazminatın ödenmediği hallerde kıdem tazminatı alamayan işçi yazısı izlenecek yolu sıralar.
Emeklilik Nedeniyle Kıdem Tazminatı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Aylığı henüz bağlanmamış işçi kıdem tazminatı alabilir mi?
Kanun lafzı, aylığa hak kazanıldığını ve Kuruma başvurulduğunu belgelemeyi ister. Aylığın fiilen bağlanmış olması ayrıca yazılmamıştır. Yaş dışındaki şartlarla ayrılma ise yalnız kanunda sayılan gruplar için söz konusudur.
SGK yazısını işverene ayrıldıktan sonra versem hak kaybolur mu?
Hak kaybolmaz ama faiz geç başlar. Yargıtay, belge işverene verilmemişse faizi ilk taksit ya da dava tarihinden başlatmıştır. Erken ve kayıtlı teslim bu yüzden önemlidir.
İhbar önelinde emeklilik belgesi alırsam kıdem tazminatı doğar mı?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, ihbar önelinde alınan belgenin de geçerli olabileceğini kabul etmiştir. Ayrılma iradesinin emeklilik olduğu belgelerle gösterilmelidir.
Emeklilik nedeniyle ayrılınca ihbar tazminatı da istenir mi?
İstenmez. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 1475 sayılı Kanunun 14. maddesindeki hallerde ihbar tazminatı talep hakkı bulunmadığını belirtmiştir. İşveren de işçiden ihbar tazminatı isteyemez.
Dilekçeye hak saklı tutma ibaresi yazmak şart mıdır?
Kanunda şart değildir, ama delil açısından yararlıdır. Ayrılma sebebinin ve hakların saklı olduğunun yazılması, sonradan çıkacak tartışmayı azaltır.
Kaynaklar
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, birinci fıkra, 4 numaralı bent ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, birinci ve sonraki fıkralar ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, aylık veya toptan ödemeye hak kazanıldığının belgelenmesine ilişkin fıkra ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, birinci fıkra, 5 numaralı bent ↩
- 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu geçici m.81, B ve C bentleri ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.28, ayrılış sonrası yazılı istek fıkrası ↩
- 5510 sayılı Kanun m.30, birinci fıkra, (a) bendi ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/25232, K.2018/20419, 13.11.2018 (bozma, oybirliği) ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/25232, K.2018/20419, 13.11.2018 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, hesaplamaya ilişkin fıkralar ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.59 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14, faize ilişkin fıkra; 4857 sayılı İş Kanunu m.120 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2012/16213, K.2013/13234, 02.05.2013 (bozma, oybirliği) ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2011/26142, K.2013/21893, 10.09.2013 (düzelterek onama, oybirliği) ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/23754, K.2018/20518, 14.11.2018 (bozma, oybirliği) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.420, ikinci fıkra ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.6 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/23754, K.2018/20518, 14.11.2018 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci fıkra ↩