Elinizde emniyetten gelen bir çağrı kağıdı var. Üzerinde bir suç isnadı ve ifade için gün ile saat yazıyor. Ya da görevliler sizi karakola götürdü ve elinize bir yakalama tutanağı verdi. Bu kağıtlar, şüpheli ifadesinde avukat hakkının hangi aşamada ve nasıl kullanılacağını gösterir. Aşağıda her belgenin neyi kanıtladığı, hakların kanuni dayanağı, imzalanan tutanağın mahkemedeki değeri ve Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun bir kararı anlatılıyor.
Şüpheli İfadesinde Avukat Hakkı Neye Dayanır ve Kimleri Kapsar?
Hak Anayasa’dan başlar. Anayasa m.19, yakalanan kişiye yakalama sebebinin ve iddiaların derhal bildirilmesini, yakınlarına haber verilmesini ve hürriyeti kısıtlanan kişinin yetkili yargı merciine başvurmasını güvence altına alır.[1] Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu güvenceyi ifade işlemine taşır.
CMK m.149’a göre şüpheli, soruşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir. Avukatın şüpheliyle görüşmesi, ifade boyunca yanında durması ve hukuki destek vermesi engellenemez. Soruşturma evresinde ifade alınırken en çok üç avukat hazır olabilir.[2]
İfadeyi alan görevlinin de bu hakkı bildirme yükümlülüğü vardır. Kanun, müdafi seçme hakkının bulunduğunun ve müdafiin ifadede hazır olabileceğinin şüpheliye söylenmesini ister. Avukat tutacak durumda olmayan ve avukat isteyen kişiye baro tarafından avukat görevlendirilir.[3]
Bazı hallerde istem aranmaz. Şüpheli çocuksa, malullüğü kendini savunmasına elvermeyecek düzeydeyse ya da sağır ve dilsizse avukat kendiliğinden görevlendirilir. Ceza kanunundaki alt sınırı beş yılı aşan suçlarda da bu kural işler.[4] Bir suçun bu sınıra girip girmediği ilgili ceza maddesinin güncel metnine bakılarak anlaşılır. Yargı paketleri ceza aralıklarını sık değiştirdiği için eski kitap bilgisine güvenmek yanıltır.
Avukat seçerken bakılacak belgeler ve vekaletname ceza davasında avukat seçimi yazısında yer alır.
Gözaltında ve İfade Almada Elinizdeki Belgeler Ne Anlatır?
Her kağıt bir hakkın izini taşır. Hangi belgenin neyi gösterdiğini bilmek, ifade öncesinde ve sonrasında neyi sorgulayacağınızı belirler.
| Belge | Dayanak | Neyi Gösterir |
|---|---|---|
| Çağrı kağıdı | CMK m.145 | Çağrılma nedeni açık yazılır. Gelmezseniz zorla getirileceği belirtilir. |
| Yakalama tutanağı | CMK m.97 | Hangi suçtan, nerede ve ne zaman yakalandığınız ile haklarınızın anlatıldığı. |
| Savcının gözaltı ve uzatma emri | CMK m.91 | Gözaltının yazılı dayanağı. Uzatma emri size derhal tebliğ edilir. |
| İfade tutanağı | CMK m.147/1-i | Yer, tarih, hazır bulunanlar, yapılan işlemler, okunduğu ve imzalandığı. |
| Ses ve görüntü kaydı | CMK m.147/1-h | İfade işleminin teknik imkanlarla kaydedildiği. |
| Vekaletname veya baro görevlendirme yazısı | CMK m.150 ve m.156 | Avukatın hangi sıfatla hazır bulunduğu. |
Çağrı kağıdında hangi sıfatla çağrıldığınıza dikkat edin. Şüpheli sıfatıyla ifadeye çağrılan kişi bu yazıdaki haklardan yararlanır. Tanık olarak dinlenme ise ayrı kurallara tabidir. Sıfat belli değilse ifade gününden önce çağıran birime sorulabilir.
Kağıtların bir bölümü sizin elinizdedir ve ifadede lehe delil olarak sunulabilir. Kanun, kendinizi aklayacak somut delillerin toplanmasını talep edebileceğinizin size hatırlatılmasını ve lehinize olan olguları ileri sürmenize imkan tanınmasını ister.[5] Ankara’da bir mağazada kasa açığı nedeniyle işverenin şikayet ettiği çalışanı düşünün. Çalışanın elindeki mesajlar, vardiya çizelgesi ve banka dekontları bu aşamada önem kazanır. İş yerindeki benzer ihtilaflar için hırsızlık iddiasıyla işten çıkarma ve kamera kaydının delil değeri yazılarında belge yönü ayrıca anlatılıyor.
- Şikayetle ilgili yazışma, tutanak ve dekontlar ifade öncesinde dosya haline getirilir.
- Olay anında yanında bulunan kişilerin adı ve iletişim bilgisi yazılı tutulur.
- Kamera ya da telefon kaydı varsa kaynağı ve tarihi not edilir.
- Avukata verilecek belgelerin kopyası çıkarılır ve hangi belgenin nereye teslim edildiği not edilir.
Müdafi Olmadan Verilen Kolluk İfadesi Mahkemede Hükme Esas Alınır mı?
Avukat hakkı yok sayılırsa ne olacağını CMK m.148/4 doğrudan söyler. Avukat yanında değilken kollukta alınan ifade, şüpheli ya da sanık tarafından bir hakimin veya mahkemenin önünde doğrulanmadıkça hükme dayanak yapılamaz. Kural ifadeyi dosyadan silmez. Ancak mahkeme, doğrulanmamış bu ifadeye dayanarak hüküm kuramaz.[6]
Aynı madde yasak usulleri de sayar. İşkence, aldatma, yorma, ilaç verme, tehdit ve kanuna aykırı yarar vaadi ifadeyi bozar. Bu yollarla alınan beyan, kişi razı olsa da delil sayılmaz. Aynı olay için ikinci bir ifade gerekirse bunu yalnız Cumhuriyet savcısı alabilir.[7]
Hakim ise kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir.[8] Kaçak sigara bulundurma davasına bakan Yargıtay Ceza Genel Kurulu da müdafi bulunmadan kollukça alınan ifadenin, sanık tarafından mahkeme önünde doğrulanmadığında hükme esas alınamayacağını kabul etmiştir.[9]
Kararda sanıkların kollukta avukatsız verdiği beyanlar mahkemede doğrulanmamıştı. Genel Kurul bu noktayı, eşyanın miktarı ve sanıkların savunmaları gibi diğer olgularla birlikte değerlendirdi. Gerekçe ayrıca, suçüstü hali bulunmayan olayda yazılı arama emri ya da adli arama kararı olmadan yapılan aramanın hukuka aykırı olduğuna ve bu aramayla ele geçen sigaranın hükme esas alınamayacağına işaret eder (Anayasa m.38/6, CMK m.206/2-a, m.217/2 ve m.230/1-b).
Sonuç bu unsurların birlikte değerlendirilmesine dayanır. Dolayısıyla karar, avukatsız ifadenin tek başına her davada beraat sağlayacağı anlamına gelmez. Her dosya kendi delillerine göre incelenir.
Duruşmada ifadenizin içeriği size sorulabilir. Avukatsız alınan ifadeyi “doğrudur” diyerek kabul ederseniz mahkeme onu hükme esas alabilir. Tutanak sözünüzü gerçekten yansıtmıyorsa ve bunu söylerseniz kolluk ifadesi tek başına dayanak olmaz. Hangi cevabın olaya uygun olduğu dosyadaki diğer delillere bağlıdır. Bu seçimi önceden avukatla konuşmak gerekir.
Gözaltı Süresi, Yakınlara Haber Verme ve Hakim Önüne Çıkarma Nasıl İşler?
Gözaltı yakalama anından itibaren en çok yirmi dört saat sürebilir. Hakime sevk için zorunlu yol süresi bu hesaba girmez, o da oniki saati aşamaz. Toplu işlenen suçlarda delil toplamak zorsa ya da şüpheli sayısı fazlaysa savcı gözaltını birer günlük uzatmalarla toplam üç güne kadar uzatabilir.[10] Anayasa m.19’a göre yakalanan kişi, en yakın mahkemeye götürülmesi için gereken yolculuk süresi sayılmaksızın, kırksekiz saat içinde hakim önüne çıkarılır. Toplu işlenen suçlarda üst sınır dört gündür.
| Hak | Dayanak | Uygulamada Anlamı |
|---|---|---|
| Suçun anlatılması | CMK m.147/1-b | İsnadı öğrenmeden savunma yapmak zorunda değilsiniz. |
| Avukat seçme, baro görevlendirmesi | CMK m.147/1-c, m.150 | Avukat sizin seçiminizle ya da baro aracılığıyla gelir. |
| Yakınlara haber verilmesi | CMK m.95, m.147/1-d | Cumhuriyet savcısının emriyle yakınınıza ya da seçtiğiniz bir kişiye derhal bilgi verilir. |
| Açıklamada bulunmama | CMK m.147/1-e | Suç hakkında konuşmama kanuni haktır. |
| Gözaltına itiraz | CMK m.91/5 | Sulh ceza hakimine başvurulur, hakim dosyayı evrak üzerinden inceler ve süre dolmadan sonuçlandırır. |
Yabancı uyrukluysanız yazılı olarak karşı çıkmadığınız sürece durum konsolosluğa bildirilir.[11] Gözaltı sürerken avukatınızla vekaletname aranmaksızın, konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilirsiniz. Kanunda tek tek sayılan suç gruplarında (devlet güvenliğine, anayasal düzene ve milli savunmaya karşı suçlar, devlet sırları ve casusluk, terör suçları, bir örgütün faaliyeti kapsamındaki uyuşturucu imal ve ticareti) savcının talebi üzerine hakim kararıyla bu görüşme yirmi dört saat kısıtlanabilir ve o süre içinde ifade alınamaz.[12] Bu istisna dar yorumlanır. Çağrı kağıdıyla ifadeye giden kişi için gözaltı söz konusu olmasa da avukat hakkı aynen geçerlidir.
Hakim önüne çıkarılıp tutuklanan kişi için itiraz yolu ve eklenecek belgeler tutukluluğa itiraz yazısında yer alır.
İfade Tutanağını İmzalarken Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
İmza, tutanağın içeriğini kendi sözünüz olarak benimsediğiniz izlenimini verir. Tutanak CMK m.147/1-i gereği okunmalı ve ifade verenle hazır bulunan müdafi tarafından imzalanmalıdır. İmzadan çekinilirse nedenleri tutanağa yazılır.[13] Sık yapılan hatalar şunlardır.
- Tutanağı okumadan imzalamak ve sonradan “öyle demedim” demek.
- Şüpheli ifadesinde avukat hakkını yalnız sözlü kullanıp tutanağa yazdırmamak.
- Suçlamayı öğrenmeden “kısaca anlatayım” diyerek açıklama yapmak.
- Resmi ifade dışında görevlilerle sohbet ederek olay hakkında konuşmak.
- Delil olabilecek mesaj ve kayıtları silmeye çalışmak.
- Avukatsız verilen ifadeyi duruşmada doğrulamanın sonucunu düşünmeden “doğrudur” demek.
Son madde önemlidir. Avukatsız ifadeyi duruşmada kabul etmek, 148/4 korumasını ortadan kaldırır. Ceza dosyalarının genel çerçevesi ceza hukuku sayfasında, ifadeye çağrılan kişinin hukuki destek talebi ise avukata sor sayfasında bulunur.
Hak İhlali İddiası Hangi Delil ve Tanıkla Kanıtlanır?
Avukatın engellendiği ya da ifadenin baskı altında alındığı iddiası kanıt ister. İlk adım, ifade tutanağındaki hazır bulunanlar kısmıdır. Kanun, hazır bulunan kişilerin isim ve sıfatlarının tutanakta yer almasını arar. Bu kişiler gerektiğinde tanık olarak dinlenebilir.[13]
- Ses ve görüntü kaydı, sorunun nasıl sorulduğunu ve avukatın ne zaman girdiğini gösterir.
- Yakalama ve ifade tutanağındaki saatler gözaltı süresini ve bekleme aralıklarını ortaya koyar.
- Savcılık, gözaltına alınanların bulundurulduğu yerleri ve kayıtları denetler ve defterine işler.[14]
- Avukatın görüşme notları ve baro görevlendirme yazısı, hazır bulunma durumunu belgeler.
- Sağlık kuruluşundan alınan rapor, bedensel müdahale iddiasında önem taşır.
Belgenin kanıt değeri sınırlıdır. İmzalı tutanak beyanın söylendiğini gösterir. Beyanın serbest iradeyle verildiğini tek başına kanıtlamaz. Bunun için kayıt, tanık ve tutanaktaki zaman bilgileri birlikte okunur. CMK m.148 yasak usullerle elde edilen beyanın delil sayılamayacağını açıkça yazdığı için bu iddia ilk fırsatta, savcılık veya mahkeme huzurunda dile getirilmelidir. Maddelerin güncel metni Ceza Muhakemesi Kanunu ve Anayasa sayfalarında okunabilir.
Anayasa m.38 de kimsenin kendisini suçlayan beyanda bulunmaya zorlanamayacağını ve kanuna aykırı elde edilmiş bulguların delil sayılamayacağını söyler.[15] Her olay kendi delillerine göre değerlendirilir. Bu yazı genel bilgidir ve kesin sonuç vaat etmez.
Gözaltı ve İfade Verirken Haklar Hakkında Sık Sorulan Sorular
Avukat gelmeden kolluk ifade alabilir mi?
Kanun, avukatın ifade süresince yanında olma hakkının engellenemeyeceğini söyler. Avukatsız alınan kolluk ifadesi ise mahkemede doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Avukat talebinizi tutanağa yazdırmanız, sonradan ispat açısından önemlidir.
Avukat tutacak param yoksa ne olur?
Avukat seçecek durumda olmadığınızı söyler ve avukat isterseniz baro tarafından bir müdafi görevlendirilir. Şüpheli çocuksa, malullüğü kendini savunmasına izin vermeyecek ölçüdeyse ya da sağır ve dilsizse talep aranmadan avukat verilir. Suçun alt sınırı beş yılı aşan bir hapis cezası içeriyorsa da aynısı geçerlidir.
İfade vermemek aleyhime delil olur mu?
Suç hakkında açıklamada bulunmama kanuni haktır ve ifadeyi alan görevli bunu size söylemek zorundadır. Anayasa da kimsenin kendisini suçlayan beyana zorlanamayacağını belirtir. Delillerin değerini mahkeme duruşmada tartar.
Tutanağı imzalamak istemezsem ne olur?
İmzadan çekinme halinde nedenleri tutanağa yazılır. Tutanağın okunduğu ve imzalandığı kaydı da içeriğinde yer alır. Eksik ya da yanlış yazılan kısım, imzadan önce düzelttirilmelidir.
Yakınlarıma ne zaman haber verilir?
Yakalama, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılması anlarının her birinde savcının emriyle bir yakınınıza veya göstereceğiniz bir kişiye hemen bilgi verilir.
Aynı olayla ilgili ikinci kez ifade alınır mı?
Aynı olay için ikinci ifade gerekirse yetki yalnız Cumhuriyet savcısındadır. Kolluk ikinci kez ifade alamaz.
Kaynaklar
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.19 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.149/1, m.149/2 ve m.149/3 ↩
- 5271 sayılı CMK m.147/1-c ve m.150/1 ↩
- 5271 sayılı CMK m.150/2 ve m.150/3 ↩
- 5271 sayılı CMK m.147/1-f ↩
- 5271 sayılı CMK m.148/4 ↩
- 5271 sayılı CMK m.148/1, m.148/2, m.148/3 ve m.148/5 ↩
- 5271 sayılı CMK m.217/1 ↩
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2020/476, K.2022/220, 30.03.2022 (Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı itirazı reddedildi, oybirliği) ↩
- 5271 sayılı CMK m.91/1 ve m.91/3 ↩
- 5271 sayılı CMK m.95/2 ↩
- 5271 sayılı CMK m.154/1 ve m.154/2 ↩
- 5271 sayılı CMK m.147/1-i ↩
- 5271 sayılı CMK m.92 ↩
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.38 ↩