Ankara’da bir kafede çalışan kasiyerin masasında üç kağıt duruyor. Biri savcılığın ifade çağrısı, biri kasadan eksik çıkan parayı iade ettiğini gösteren banka dekontu, üçüncüsü işverenin yazdığı kısa bir not. Kasiyer parayı ödediği için dosyanın kapanacağını düşünüyor. Oysa etkin pişmanlık, ödeme yapılınca kendiliğinden işleyen bir mekanizma değildir. Bu örnek kurgudur.
Etkin pişmanlık, suç tamamlandıktan sonra failin pişmanlık göstererek zararı gidermesi ya da makamlara bilgi vermesi halinde cezanın indirilmesi veya hiç verilmemesidir. Kanun bu imkanı her suça tanımamıştır. Uzlaştırma ise ceza muhakemesinde ayrı bir yoldur. Genel çerçeve için ceza hukuku sayfasına bakılabilir.
Etkin Pişmanlık Hangi Suçlarda Düzenlenmiştir?
Etkin pişmanlık genel bir kural olarak yazılmamıştır. Türk Ceza Kanunu onu ilgili suçların yanında tek tek düzenler.[1] Metni mevzuat.gov.tr üzerindeki 5237 sayılı Kanun sayfasından okumak mümkündür. Hüküm bulunmayan suçta pişmanlık, takdiri indirim nedeni olarak değerlendirilebilir, ama bu zorunlu değildir.[2]
| Suç | Madde | Aranan davranış | Sonuç |
|---|---|---|---|
| Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli ve taksirli iflas | 168 | Zararın tamamen giderilmesi | Ceza indirilir |
| Zimmet | 248 | Malın iadesi veya zararın tazmini | Ceza indirilir |
| Rüşvet | 254 | Durum öğrenilmeden önce bildirim veya teslim | Cezaya hükmolunmaz |
| Uyuşturucu imal ve ticareti | 192 | Haber alınmadan önce bilgi verme | Cezaya hükmolunmaz |
| İftira | 269 | İftiradan dönme | Aşamaya göre indirim |
| Yalan tanıklık | 274 | Gerçeğin söylenmesi | Cezasızlık veya indirim |
| Suç işlemek amacıyla örgüt | 221 | Gönüllü ayrılma veya bilgi verme | Cezasızlık veya indirim |
| Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma | 110 | Soruşturma başlamadan önce, zarar vermeden kendiliğinden serbest bırakma | Ceza indirilir |
Madde 168 ve 248 zararın giderilmesine dayanır. Madde 192 ve 254 ise yetkili makama bilgi verilmesini arar. Organ veya doku satan kişi (m.93), sahte para (m.201) ve kaçtıktan sonra kendiliğinden teslim olan tutuklu veya hükümlü (m.293) için de benzer hükümler vardır. Yabancı kamu görevlisine rüşvet verenler madde 254’ün cezasızlık hükmünden yararlanamaz. Hangi belgenin işe yarayacağı bu ayrıma göre değişir.
Uyuşturucu ticareti dosyasında deliller ve yargılama süreci uyuşturucu ticareti suçu yazısında işlenmiştir.
TCK m.168 Kapsamında Zararın Giderildiği Hangi Belgelerle Gösterilir?
Madde 168 hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflasta uygulanır. Fail suç tamamlandıktan sonra bizzat pişmanlık göstermeli ve mağdurun zararını aynen geri vermeli ya da tazmin etmelidir. Zararın tamamen giderilmesi gerekir.[3] Elde bulunan belgeler bu şartların her birine cevap vermelidir.
- Banka dekontu, alıcının mağdur olduğunu ve ödeme tarihini gösterir. Açıklama alanında hangi dosya için ödendiği yazılabilir.
- Teslim tutanağı, eşyanın aynen iade edildiğini ve kimin kime teslim ettiğini yazar. Tarih de tutanakta görünmelidir.
- Zarar tespiti için fatura, fiyat listesi veya bilirkişi raporu, ödemenin zararı karşılayıp karşılamadığını ölçer.
- Mağdurun yazılı beyanı, zararın karşılandığını ve kısmi ödemede rızasını bildirir.
- İfade veya duruşma tutanağı, failin zararı gidermek istediğini söylediği anı kayda geçirir.
Örnekteki kasiyerin dekontu ifade çağrısından sonra ama iddianameden önce düzenlendiyse, suç madde 168’deki suçlardan biri sayılırsa ilk fıkra tartışılır. İşverenin notu da zararın karşılandığını açıkça yazmalıdır. “Sorun yok” diyen kısa bir cümle, zararın tamamen giderildiğini göstermez. Notun tarihi ve imzası da ödemeyle uyumlu olmalıdır.
Kısmen geri verme veya tazmin halinde mağdurun rızası ayrıca aranır.[4] Rıza yazısı dosyaya girse bile mağdurun dinlenerek beyanının tutanağa geçmesi ispatı güçlendirir. Dekont ise yalnızca paranın hesaba geçtiğini gösterir. Pişmanlığın failden geldiğini göstermez.
Dolandırıcılık mağdurunun hangi belgeleri toplayacağı IBAN ve SMS dolandırıcılığı yazısında ele alınmıştır.
Zararı Giderme Zamanı Ceza İndirimini Nasıl Değiştirir?
Madde 168’deki oran, ödemenin hangi evrede yapıldığına bağlıdır. Kovuşturma iddianamenin kabulüyle başlar.[5] Daha önceki evre soruşturmadır. Dekont tarihi bu yüzden iddianamenin kabul tarihiyle birlikte okunur.
| Ödeme zamanı | Dayanak | Sonuç |
|---|---|---|
| İddianame kabul edilmeden önce | TCK m.168/1 | Cezanın üçte ikisine kadarı indirilir |
| İddianamenin kabulünden sonra, hükümden önce | TCK m.168/2 | Cezanın yarısına kadarı indirilir |
| Hükümden sonra | TCK m.168/2 ve Yargıtay 2. Ceza Dairesi gerekçesi | Kural olarak indirim yapılmaz |
Yağma suçunda oranlar daha düşüktür.[6] Karşılıksız yararlanma suçunda ise ayrı bir rejim vardır. Zarar soruşturma tamamlanmadan önce tamamen tazmin edilirse kamu davası açılmaz.[7] “Kadarı” sözcüğü, kanundaki oranın üst sınır olduğunu gösterir. Gerçek oranı hakim belirler. Uyuşturucu ve rüşvet gibi bilgi vermeye dayanan hükümlerde ise ölçüt ödeme değil, makamların durumu öğrendiği andır.
CMK m.253 Uzlaştırması Hangi Suçlarda ve Nasıl İşler?
Uzlaştırma şüpheli ile mağdurun anlaşmasına dayanır. Şikayete bağlı suçlarda ve listedeki suçlarda uzlaştırma girişiminde bulunulur.[8] Listede taksirle yaralama, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanma (taşıt konulu hal hariç) ve dolandırıcılık gibi suçlar yer alır. Hırsızlıkta ve dolandırıcılıkta yalnız temel haller sayılmıştır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takipte ve hakarette uzlaştırma yapılmaz.[9]
Dosya, kamu davası açılması için yeterli şüphe varsa uzlaştırma bürosuna gönderilir. Uzlaştırmacı teklifi yapar. Taraf yedi gün içinde cevap vermezse teklifi reddetmiş sayılır.[10] Uzlaştırmacı işlemleri otuz günde bitirir. Büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir.[11]
Edim hemen yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Edim ileri tarihe bırakılır veya taksitlendirilirse kamu davasının açılması ertelenir.[12] Dava açıldıktan sonraki uzlaşmada mahkeme, edimin hemen ifası halinde davanın düşmesine karar verir.[13] Birden çok fail varsa yalnız uzlaşan kişi bundan yararlanır.[14] Müzakerede söylenenler delil olarak kullanılamaz.[15] Uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar hariç, aynı suç nedeniyle tazminat davası açılamaz.[12] Ayrıntılar için 5271 sayılı Kanun metnine bakılabilir.
| Ölçüt | Uzlaştırma | Etkin pişmanlık |
|---|---|---|
| Dayanak | CMK m.253-255 | TCK m.168 ve diğer maddeler |
| Kapsam | Şikayete bağlı ve listedeki suçlar | Kanunda açıkça yazılı suçlar |
| Mağdurun rolü | Anlaşma şarttır | Madde 168’de kısmi ödemede rıza aranır |
| Sonuç | Dava açılmaz veya düşer | İndirim ya da cezasızlık |
| Ana belge | Uzlaştırma raporu | Dekont, iade tutanağı |
Uzlaştırma, iş uyuşmazlıklarındaki arabuluculukla karıştırılmamalıdır. İş Mahkemeleri Kanunu işçi veya işveren alacağı, tazminat ve işe iade davalarında arabulucuya başvuruyu dava şartı sayar. Ceza yargılamasında böyle bir şart yoktur.[16] İş yerindeki olay hem ceza dosyasına hem iş davasına konu olduysa arabuluculuk anlaşma belgesinin kapsamı ayrıca incelenir. Fesih tarafı için hırsızlık iddiasıyla işten çıkarma yazısı okunabilir.
Taksirle yaralama dosyasında şikayet süresi ve uzlaştırma taksirle yaralama trafik kazası yazısında ayrıca anlatılmıştır.
Uzlaştırma ve Zarar Giderme Aşamasında Hangi Hatalar Sık Yapılır?
- Ödemeyi hükümden sonraya bırakmak. Bu ödeme kural olarak indirim getirmez.
- Kısmi ödemeyle yetinmek. Mağdur rıza göstermezse madde 168 uygulanmaz.
- Dekonta açıklama yazmamak. Paranın hangi dosya için gönderildiği sonradan tartışma konusu olur.
- Zararı icra yoluyla ödemek. Cebri tahsilat pişmanlık sayılmaz.
- Uzlaşma teklifini cevapsız bırakmak. Yedi gün sonra teklif reddedilmiş sayılır ve sonuçsuz kalan girişim tekrarlanmaz.[17]
- İndirimin her suçta bulunduğunu varsaymak. Kanunda hüküm yoksa yalnız takdiri indirim tartışılabilir.
Mağdurun imzalı yazısı tek başına yeterli sayılmayabilir. Yazının mağdurdan çıktığı ve hangi tarihte yazıldığı duruşmada netleşmelidir. Uzlaşma gerçekleştiyse ayrıca uzlaştırma raporu dosyada bulunmalıdır. Rapor, edimin ne zaman ve nasıl yerine getirileceğini yazar; edim yerine getirilmezse bu belge ilam mahiyetinde belge sayılır.[18]
Yargıtay Hükümden Sonra Yapılan Ödemeye Ne Diyor?
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, bölge adliye mahkemeleri arasındaki bir karar uyuşmazlığı başvurusunu değerlendirirken aralarında uyuşmazlık bulunmadığı sonucuna vardı. Gerekçede madde 168’in zaman sınırına ilişkin şu cümle yer alır.
“Kural olarak, hüküm verildikten sonra, istinaf veya temyiz aşamasında gerçekleşen iade veya tazmin nedeniyle fail hakkında etkin pişmanlık hükmünün uygulanması mümkün olmadığı gibi, hüküm de bu nedenle bozulamaz.”
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E.2023/19173, K.2023/5662, 18.10.2023 (uyuşmazlık bulunmadığı tespit edildi, oy birliği)
Aynı kararın gerekçesinde birkaç ayrıntı daha geçer. Zararın cebri icra yoluyla ya da failin rızası hilafına veya habersiz karşılanması gerçek pişmanlık sayılmaz. Pişmanlık söz kadar davranışla da gösterilebilir. Sanık pişmanlığını ya da iade isteğini gösterip karşı duruş sergilemezse, onun adına üçüncü kişinin yaptığı ödeme de olayın özelliğine göre değerlendirilebilir.
Karar ayrıca bir ihtimali daha ele alır. Sanık zararı karşılamak istediğini bildirmiş, ama ödeme imkanı verilmeden hüküm kurulmuşsa istinaftaki ödeme de hüküm öncesi sayılır. Bu yüzden ödeme isteğinin duruşma tutanağına geçmesi önem taşır.
Ödeme, Pişmanlık ve Rıza Mahkemede Nasıl İspatlanır?
Ceza yargılamasında suç, hukuka uygun elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. Hakim delilleri vicdani kanaatiyle serbestçe takdir eder.[19] Mahkeme etkin pişmanlığın şartlarını da bu ilkeye göre değerlendirir. Belgeler tek tek değil, birlikte tartılır.
Dekont ödemenin tarihini ve tutarını kanıtlar. Mağdur beyanı zararın karşılandığını gösterir. Tanık ise ödemenin failin isteğiyle yapıldığını, kimsenin zorlamadığını anlatabilir. Ödemeyi birlikte yapan yakın, iade sırasında hazır bulunan kişi ya da mağdurla görüşmeye aracılık eden biri tanık olabilir. Mesajlaşmalar tarih ve gönderen bilgisiyle birlikte saklanmalıdır. Kamera ve yazışma kayıtlarının delil değeri için kamera kaydıyla işten çıkarma yazısına bakılabilir.
Belgeler soruşturmada Cumhuriyet savcısına, kovuşturmada mahkemeye sunulur. Sunulan evrakın dosyaya girdiğinin tutanakta görünmesi istenir. Böylece ödemenin hangi tarihte ve hangi evrede bildirildiği sonradan tartışılmaz. Duruşmada ödeme isteğinin söylenmesi, dekontun sunulmasıyla birlikte düşünülmelidir.
Belgenin kanıt gücünün sınırı da bilinmelidir. Dekont zararın tamamen karşılandığını kendiliğinden göstermez. Mağdurun yazısı hakimi bağlamaz. Tutanakta yer almayan bir sözlü anlaşma ise ispatı zorlaştırır. Dosya durumuna göre hukuki destek için avukata sor sayfasından başvurulabilir.
Uzlaştırma ve Etkin Pişmanlık Hakkında Sık Sorulan Sorular
Etkin pişmanlık her suçta uygulanır mı?
Hayır. Kanun bunu yalnız belirli suçların yanında düzenler. Örnek olarak hırsızlık, dolandırıcılık, zimmet, rüşvet, uyuşturucu ticareti ve iftira sayılabilir. Hüküm olmayan suçta mahkeme yalnızca takdiri indirimi değerlendirebilir.
Zararı ödersem ceza hiç verilmez mi?
Madde 168’in ilk dört fıkrasında ceza indirilir, hiç verilmemesi söz konusu değildir. Karşılıksız yararlanma suçunda ise soruşturma tamamlanmadan önce zarar tamamen tazmin edilirse kamu davası açılmaz. Cezasızlık ayrıca rüşvet ve uyuşturucu gibi bilgi vermeye dayanan hükümlerde mümkündür. Etkin pişmanlık nedeniyle ceza verilmemesi gerekiyorsa soruşturmada Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığına, mahkeme ise ceza verilmesine yer olmadığına karar verir.
Mağdur kısmi ödemeyi kabul etmezse ne olur?
Madde 168’de kısmen geri verme veya tazmin halinde mağdurun rızası aranır. Rıza yoksa bu madde bakımından etkin pişmanlık hükümleri uygulanamaz. Zararın tamamı giderilirse rıza aranmaz.
Uzlaştırma teklifine cevap vermezsem ne olur?
Yedi gün içinde cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır. Teklif reddedilse bile taraflar uzlaştıklarını gösteren belgeyle iddianame düzenlenene kadar Cumhuriyet savcısına başvurabilir.
Hüküm verildikten sonra yapılan ödeme işe yarar mı?
Kural olarak yaramaz. Hüküm sonrası ödeme etkin pişmanlık indirimi doğurmaz. Yargıtay 2. Ceza Dairesi bunun istisnalarını da sayar. Örneğin hüküm başka sebeple bozulursa yeniden yargılamada ödeme değerlendirilebilir.
Kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.93, m.110, m.168, m.192, m.201, m.221, m.248, m.254, m.269, m.274 ve m.293 ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.62/2 ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.168/1 ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.168/4 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.2/1-f ve m.175/1 ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.168/3 ↩
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.168/5 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/1 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/3 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/4 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/12 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/19 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.254/2 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.255/1 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/20 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/18 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.253/15 ve m.253/19 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.217 ↩