Elinizde yakınınızın cezaevinden gönderdiği bir dilekçe, hastaneden alınmış bir rapor ve kurumdan gelen kısa bir yazı var. Hükümlü cezaevi izni için mi başvuracak, açık cezaevine geçiş mi gündemde, yoksa denetimli serbestlik mi? Bu üç konu 5275 sayılı Kanunda ayrı hükümlere bağlıdır ve her birinde aranan kanıt farklıdır.
Örnek olay Ankara’da geçiyor. Çankaya’da oturan bir ailenin yakını kapalı bir cezaevinde hükümlü olarak bulunuyor. Babası ağır hasta, kendisi ise açık cezaevine ne zaman geçebileceğini soruyor. Aşağıda hangi kağıdın neyi gösterdiği, nerede yetersiz kaldığı ve itirazın nasıl yapıldığı anlatılıyor.
Cezaevi İzni ve Açığa Geçiş için Elde Hangi Belgeler Bulunur?
Başvurunun dayanağı önce hükümlünün kendi dosyasındaki kayıtlardır. Örnek olayda aşağıdaki belgeler işe yarar.
- Kesinleşmiş mahkumiyet ilamı ve hapis cezasının toplam süresi
- Kurum kayıtlarında yazılı koşullu salıverilme tarihi ve infaz hesabı
- İyi hal değerlendirmesine ilişkin kurul kararı
- Disiplin cezası olup olmadığını gösteren kurum kaydı
- Eğitim, kurs, sertifika, çalışma ve kitap okuma kayıtları
- Yakının ölüm belgesi ya da hastalığı gösteren sağlık raporu
- Yakınlık derecesini gösteren nüfus kayıt örneği
- Kocama, engellilik ya da ağır hastalık hali için Adli Tıp onaylı rapor
- Önceki başvuru, ret yazısı ve tebliğ tarihini gösteren evrak
Kurum kayıtları hükümlünün dosyasında durur. Aileye genellikle yalnız kendi elindeki sağlık, ölüm ve nüfus belgeleri düşer. Ceza infazına ilişkin genel çerçeve ceza hukuku başlığındaki yazılarda da anlatılır.
Açık Cezaevi Nedir ve Hangi Hükümlüler Doğrudan Açık Kuruma Alınır?
Açık ceza infaz kurumunda firara karşı engel ve dış güvenlik görevlisi bulunmaz. Güvenlik, kurum görevlilerinin gözetimiyle sağlanır. Öncelik hükümlünün çalıştırılması ve meslek edinmesidir.[1]
Bazı hükümlüler hiç kapalı kuruma girmeden doğrudan açık kuruma alınır. Tablo bu halleri özetliyor. Belirleyici olan, cezanın türü ve toplam süresidir.[2]
| Hal | Koşul | Dikkat Edilecek Nokta |
|---|---|---|
| Kasıtlı suç | Toplam süresi en çok üç yıl olan hapis | Terör, örgüt, cinsel dokunulmazlık suçları ve ikinci defa mükerrirler hariç |
| Taksirli suç | Toplam süresi en çok beş yıl olan hapis | Cezanın toplam süresi esas alınır |
| Adli para cezası | Ödenmediği için hapse çevrilmiş olması | Çevrilen hapis doğrudan açık kurumda çekilir |
| Tazyik hapsi | İcra ve İflas Kanunu kapsamında verilmesi | Doğrudan açık kurumda uygulanır |
Birden fazla ilam varsa toplam süre önem kazanır. Cezaların toplanması için infaz hakimliğinden karar istenir.[3] Koşullu salıverilmesi geri alınıp cezası aynen infaz edilenler de doğrudan açık kuruma alınanların dışındadır. Madde yargı paketleriyle birkaç kez değiştiği için güncel metin mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol edilmelidir.
Kapalı Cezaevinden Açık Cezaevine Geçiş Şartları ve İyi Hal Nasıl Belgelenir?
Kapalı kurumdaki hükümlünün durumu, infazın her aşamasında altı ayı aşmayan aralıklarla yeniden ele alınır. Değerlendirmeyi İdare ve Gözlem Kurulu yapar. Amaç, iyi halin belirlenmesidir.[4]
Kurul önce kurum kurallarına uyumu inceler. Hükümlünün haklarını iyi niyetle kullanıp kullanmadığına bakar. Toplumla bütünleşmeye hazır olup olmadığı ile tekrar suç işleme ve mağdura zarar verme riski de aranır.[4]
Kanun ikinci fıkrada hangi bilgilerin dikkate alınacağını sayar. Eğitim ve iyileştirme programları, sosyal faaliyetler, sertifikalar, kitap okuma, pişmanlık ve disiplin cezaları bunlar arasındadır.[5] Belge karşılığı, hükümlünün dosyasındaki katılım kayıtları, sertifikalar ve disiplin sicilidir.
Açık cezaevine geçiş kararı bu değerlendirmenin sonucuna göre verilir.[6] On yıl ve üzeri hapis cezası olanlarda ve kanunda sayılan ağır suç gruplarında kurul kararı infaz hakiminin onayından sonra uygulanır.[7] Aynı gruplarda kurula Cumhuriyet başsavcısı veya görevlendireceği savcı başkanlık eder.[8]
Kanun, açık cezaevine geçiş için kesin bir takvim vermez. Hangi suçta ve hangi sürede ayrılınacağı yönetmeliğe bırakılmıştır.[9] Bu yüzden aile tarih tahmin etmek yerine kurumdaki güncel hesabı sormalıdır.
Olumsuz değerlendirilen hükümlünün yeniden değerlendirilme süresi bir yılı geçemez.[10] Açık kurumdaki hükümlü firar eder, başka bir fiilden tutuklanır veya kınamadan başka kesinleşmiş bir disiplin cezası alırsa kapalı kuruma gönderilir. Kurum şartlarına uyum sağlayamayacağı saptananlar için ayrıca infaz hakiminin onayı aranır.[11]
Mazeret İzni, Özel İzin ve İş Arama İzni Hangi Belgelerle Alınır?
Cezaevi izni kanunda üç türe ayrılır. Mazeret, özel ve iş arama izinleri yüksek güvenlikli kurumlarda bulunanlar dışındaki hükümlülere verilebilir. Refakatli mazeret izni bunun istisnasıdır ve yüksek güvenlikli kurumdaki hükümlüye de verilebilir. İzinde geçirilen günler çekilmiş ceza süresine dahil edilir.[12]
| İzin | Kim Yararlanır | Gösterilecek Belge | Onay ve Süre |
|---|---|---|---|
| Mazeret izni (ölüm) | Hükümlülük süresinin onda birini iyi halle geçirenler | Ana, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölüm belgesi | Başsavcılık onayı, en çok on gün (yol süresi hariç) |
| Mazeret izni (hastalık, afet) | Aynı koşul | Yaşamsal tehlike doğuran hastalığı veya zararı gösteren belge | Adalet Bakanlığı onayı, en çok on gün (yol süresi hariç) |
| Refakatli mazeret izni | Tehlikeli olmayan hükümlü, ağırlaştırılmış müebbet infazındakiler hariç | İkinci derece kan veya kayın hısımının ya da eşin ölüm belgesi, hasta ziyaretinde sağlık kurulu raporu | Cumhuriyet Başsavcısı onayı ve dış güvenlik görevlisi refakati, cenaze için yol dışında iki güne, hasta ziyareti için her yakın başına toplam iki defaya mahsus birer güne kadar |
| Özel izin | Açık kurumdakiler ve açığa ayrılmaya hak kazananlar | Kanun belge saymaz | Başsavcılık onayı, her üç ayda bir en çok yedi gün (yol süresi hariç) |
| İş arama izni | Kesintisiz en az altı ay kalmış ve koşullu salıverilmesine bir ay kalan hükümlüler | Kurum kaydı | Başsavcılık onayı, iş günlerinde en çok sekiz saat |
Bu satırlar kanunun sınır değerleridir.[13] Verilip verilmeyeceğine onay makamı karar verir. Hastalık hallerinde belgenin sınırı da önemlidir. Kanun yaşamsal tehlike oluşturacak ağır hastalık arar ve rapor bunu açıkça göstermiyorsa başvuru zayıf kalabilir. Nüfus kaydı ise yakınlık bağını ayrıca ortaya koyar.
İzinden Geç Dönüş Ne Sonuç Doğurur ve Yargıtay Ne Demiştir?
İzne çıkıp hiç dönmeyen ya da dönüşünü iki günden uzun geciktiren hükümlü, Türk Ceza Kanunu m.292 ve sonraki maddelerdeki hükümlere tabi olur. Gecikme iki günü aşmamışsa yalnız disiplin işlemi yapılır. Salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik yüzünden dönemeyene ya da geç kalana ceza verilmez. Özel izin yasağı ise firar edenlerle birlikte dönmeyen ve iki günden uzun geciktirenler için geçerlidir.[14]
İzin süresini özürsüz olarak en fazla iki gün geçirmek, bir günden on güne kadar hücreye koyma cezası gerektiren eylemler arasındadır.[15] Maddede geçen "özürsüz" sözcüğü bu yüzden belge ve beyan açısından belirleyicidir.
Yargıtay 1. Ceza Dairesi önüne gelen bir dosyada açık cezaevindeki hükümlü, özel izin dönüşünde on sekiz dakika geç teslim olmuş ve hücre cezası almıştı. Hükümlü ve annesi, kardeşinin sağlığı nedeniyle hastaneye gittiklerini bildirdi. Daire gecikmeyi geçerli ve kabul edilebilir bir mazerete dayalı saydı.[16]
“…gecikmenin geçerli ve kabul edilebilir bir mazerete dayandığının kabul edilmesi gerekirken…”
Yargıtay, 1. Ceza Dairesi, 29.11.2024 tarihli karar, E.2024/6484, K.2024/7932 (kanun yararına bozma, oybirliği)
Karar, Adalet Bakanlığının istemiyle kanun yararına bozma yoluyla verildi. Bu yüzden genel bir içtihat kuralı gibi okunmamalıdır. Her dosya kendi tutanağına, belgesine ve beyanına göre incelenir.
Denetimli Serbestlikle Cezanın Son Bölümü Nasıl İnfaz Edilir?
Denetimli serbestlikte hükümlü, cezasının kalan son kısmını yükümlülüklere uyarak cezaevinin dışında geçirir. Kanun bu imkanı açık kurumda ya da çocuk eğitimevinde bulunan iyi halli hükümlüye tanır. Koşullu salıverilme tarihine en çok bir yıl kalmış olması ve hükümlünün talepte bulunması aranır.[17]
Kararı infaz hakimi verir ve kurum idaresinin hazırladığı değerlendirme raporunu dikkate alır. 4/6/2025 tarihli ve 7550 sayılı Kanunla yeni bir koşul eklendi. Hükümlü, koşullu salıverilme tarihine ulaşana dek kurumda yatması gereken sürenin en az onda birini, alt sınırı beş gün olmak üzere, fiilen yatmış olmalıdır.[17] Bu koşul, yürürlük tarihinden önce işlenen suçlarda uygulanmaz.[18]
| Şart | Neyi Gösterir | Hangi Kayıt Kanıtlar |
|---|---|---|
| Açık kurumda bulunma | Kurum türü | Nakil yazısı ve kurum kaydı |
| Koşullu salıverilmeye yakınlık | Kalan süre | Kurumun infaz hesabı |
| İyi hallilik | Uyum ve risk durumu | İdare ve Gözlem Kurulu kararı |
| Talep | Hükümlünün isteği | Hükümlünün dilekçesi |
| Kurumda geçen asgari süre | Onda bir koşulu | Giriş ve infaz kayıtları |
Kanun bazı hükümlüler için süreyi uzatır. Çocuğu sıfır ile altı yaş arasında olan kadın hükümlü için koşullu salıverilmeye iki yılı aşmayan süre kalması yeterlidir. Hayatını tek başına sürdüremeyecek ölçüde ağır hasta, engelli veya kocamış hükümlüde sınır üç yıla çıkar ve bu durum Adli Tıp Kurumunca onaylı raporla belgelenir.[19] Adli para cezasından çevrilen hapis cezası bu usulün dışındadır.[20]
Suç tarihi de önemlidir. Geçici madde 6 uyarınca Otuz Mart 2020 tarihine kadar işlenen suçlarda 105/A maddesindeki bir yıllık süre üç yıl olarak uygulanır. Kanun bu kuralın dışında kalan suçları tek tek sayar. Kasten öldürme, işkence, eziyet, cinsel dokunulmazlığa ve özel hayata karşı suçlar, uyuşturucu imal ve ticareti, devlet güvenliği ile anayasal düzene karşı suçlar ve terör suçları bunlar arasındadır.[21]
Karar çıktıktan sonra yükümlülükleri müdürlük saptar. Bunlar arasında ücret almadan kamuya yararlı işte çalışma, konutta veya bölgede denetim altında bulunma, belirli yerlere gitmeme ve programlara katılma yer alır.[22] Hükümlü kurumdan çıkışını izleyen beş gün içinde müdürlüğe başvurmazsa açık kuruma gönderilebilir.[23]
Koşullu salıverilme tarihinin hangi kalemlerle hesaplandığı ceza infaz hesaplama belgeleri yazısında sıralanmıştır.
İzin ve Açık Cezaevi Başvurularında Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
- Ölüm ve hastalık hallerinde ayrı onay makamları olduğu bilinmeden başvurmak
- Yakınlık belgesini eklememek, yalnız sağlık raporuna güvenmek
- Raporun hastalığı yazıp yaşamsal tehlike yönünde bir tespit içermemesi
- Disiplin cezası kaydına bakmadan iyi hal beklemek
- Tebliğ tarihini gösteren evrakı saklamamak ve şikayet süresini kaçırmak
- Çıkıştan sonraki beş günlük süre içinde denetimli serbestlik müdürlüğüne gitmemek
- Eski kitap bilgisiyle hareket etmek ve 2020 sonrası değişiklikleri gözden kaçırmak
İnfaz Hakimliğine Şikayet Edilirken Belge ve Beyan Nasıl Kullanılır?
Açık kuruma ayrılma ve izin işlemlerine ilişkin şikayetler infaz hakimliğinin görev alanındadır.[24] İşlemin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, herhalde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde başvurulur. Dilekçe infaz hakimliğine, Cumhuriyet başsavcılığına veya kurum müdürlüğüne verilebilir.[25]
Başvuru, kararın uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz. Hakim duruşma yapmadan dosya üzerinden bir hafta içinde karar verir. Karara karşı tebliğ tarihinden başlayan iki haftalık sürede ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir.[26] Kanun metni mevzuat.gov.tr adresinde yer alır.
Karar duruşma yapılmadan dosya üzerinden verildiği için belgeler önem taşır. Sözlü yapılan şikayet de tutanağa bağlanır ve bir sureti başvurana verilir.[25] Hastane belgesi, tutanak, yolculuk bileti ve yakınların imzalı beyanı dilekçeye eklenir. Disiplin cezasına karşı şikayette hakim hükümlünün savunmasını alır, talep edilen delilleri toplayıp değerlendirir.[27]
Her belgenin bir sınırı vardır. Rapor hastalığı gösterir, ancak gecikmeyle bağını kendiliğinden kurmaz. Bilet yolculuğu kanıtlar, yolda aksilik yaşandığını tek başına ispatlamaz.
Yakının beyanı olayı anlatır. Yukarıdaki dosyada Daire, hükümlünün ve annesinin aynı yöndeki beyanlarına itibar etti. Yine de beyan, bilet, tutanak ve rapor gibi belgelerle desteklendiğinde olay daha somut anlatılmış olur.
Şikayet dilekçesinin genel kuruluşu için dilekçe örnekleri sayfasına bakılabilir. Belgeler karışık veya eksikse dosyanın özeti avukata sor sayfasından iletilebilir. Benzer konulardaki diğer yazılar makaleler bölümünde toplanır.
Cezaevi İzinleri ve Açık Cezaevi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Cezaevi izni için hangi belgeler gerekir?
Mazeret izninde ölüm belgesi veya yaşamsal tehlikeyi gösteren sağlık belgesi ile nüfus kayıt örneği istenir. Özel izinde kanun belge saymaz, kurum önerisi ve başsavcılık onayı aranır. Her izin türü kendi onay makamına bağlıdır.
Açık cezaevine geçiş kendiliğinden mi olur?
Kurul, her hükümlünün durumunu altı ayı aşmayan aralıklarla gözden geçirir. Ayrılma bu değerlendirmeye dayanan kararla olur. Bazı suç gruplarında infaz hakiminin onayı da gerekir.
Denetimli serbestlik için hükümlü talepte bulunmak zorunda mı?
Evet. Kanun, iyi halli hükümlünün talebi halinde infaz hakiminin karar verebileceğini söyler. Koşullu salıverilme tarihine en çok bir yıl kalmış olması da şarttır.
Özel izin ne sıklıkta ve kaç gün verilebilir?
Açık kurumdakilere her üç ayda bir, yol süresi dışında en çok yedi gün izin verilebilir. Hastalık veya doğal afet gibi zorunlu hallerde izinler birleştirilerek kullanılabilir. Hiç dönmeyen, iki günden uzun geciktiren ya da firar eden hükümlüye yeniden özel izin verilmez.
İzin dönüşünde kısa bir gecikme disiplin cezası getirir mi?
Gecikme iki günü aşmıyorsa yalnız disiplin işlemi yapılır. Kanun yalnız özürsüz gecikmeyi hücre cezası gerektiren eylem sayar. Özrü gösteren hastane belgesi, bilet ve tutanak şikayet dilekçesine eklenir.
İnfaz işlemleri için arabulucuya başvurmak gerekir mi?
Hayır. 7036 sayılı Kanundaki dava şartı, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerine ilişkindir. İnfaz hakimliğine şikayette böyle bir şart yoktur.
Kaynaklar
- 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.14/1 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.14/2 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.99 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.89/1 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.89/2 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.14/3 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.14/4 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.89/3 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.14/6 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.89/6 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.14/5 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.93 ve m.94/2 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.94, m.95 ve m.96 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.97 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.44/2-l ↩
- Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E.2024/6484, K.2024/7932, 29.11.2024 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.105/A/1 ↩
- 5275 sayılı Kanun Geçici Madde 11 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.105/A/3 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.105/A/4 ↩
- 5275 sayılı Kanun Geçici Madde 6/1 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.105/A/5 ↩
- 5275 sayılı Kanun m.105/A/6 ↩
- 4675 sayılı İnfaz Hakimliği Kanunu m.4 ↩
- 4675 sayılı Kanun m.5 ↩
- 4675 sayılı Kanun m.5 ve m.6 ↩
- 4675 sayılı Kanun m.6 ↩