Elinizde üç aylık bir vardiya çizelgesi, kart okutma dökümü ve imzalı bordrolar var. Çizelgede 22.00-06.00 yazıyor. Bordroda ise gece çalışması için ayrı bir satır görünmüyor. Ankara’da depo, hastane ve site yönetimi işlerinde bu tablo görülebilir.
Her belge başka bir şeyi anlatır. Çizelge planı, kart dökümü fiili girişi, bordro ise ödenen kalemi gösterir. Aradaki fark alacağın dayanağını oluşturur. Önce kanundaki sınırlar, sonra belgeler ve hesap kalemleri gelir.
Gece Çalışması Kanunda Nasıl Tanımlanır ve Günde Kaç Saat Sürebilir?
4857 sayılı İş Kanunu’na göre gece, en geç 20.00’de başlar ve en erken 06.00’ya kadar sürer. Bu dönem her halde 11 saati aşamaz.[1] İşçinin gece çalışması ise 7,5 saati geçemez.
Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde istisna vardır. Bu işlerde işçinin yazılı onayı alınırsa 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Onay yoksa 7,5 saatlik sınır uygulanır.[1]
Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz. Dört saatten fazla, yedi buçuk saate kadar süren işlerde yarım saat mola verilir.[2] Çizelgede 22.00-06.00 yazan işçi sekiz saat işyerinde kalır, yarım saat molayla 7,5 saat çalışmış sayılır. Mola kullandırılmıyorsa hesap değişir. Ayrıntısı ara dinlenme ve mola hakkı yazısında anlatılıyor.
Nöbetleşe postalarda bir hafta gece çalışan işçi, ondan sonra gelen ikinci haftada gündüz çalıştırılacak biçimde sıraya konur. Postası değişen işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.[1] Bu iki kural çizelgeden kontrol edilir. Postası değişen işçinin iki vardiyası arasında 11 saatten az süre görünüyorsa belge bu aykırılığı gösterir.
Kanun ayrıca 69. maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağını söyler.[3] Kayıtlarda 7,5 saati aşan gece saatleri görünüyorsa bu durum dosyaya delil olarak girer. Bu saatlerin ücrete nasıl yansıdığı hesap bölümünde anlatılır. Son hesabı mahkeme ve bilirkişi çalışma düzenine bakarak yapar.
Gece Vardiyasında Elde Hangi Belgeler Bulunur ve Neyi Gösterir?
İşveren her işçi için özlük dosyası tutar. Kanun ve diğer mevzuat uyarınca düzenlenen belge ve kayıtlar bu dosyada saklanır, istenince yetkili mercilere gösterilir.[4] Gece vardiyası belgeleri de bu çerçevede toplanır. Aşağıdaki tablo her belgenin neyi kanıtladığını ve sınırını gösterir.
| Belge | Neyi Gösterir | Kanıt Değerinin Sınırı |
|---|---|---|
| Vardiya çizelgesi | Planlanan başlangıç, bitiş ve posta sırası | Planı yansıtır, fiili çalışmayı tek başına kanıtlamaz |
| Puantaj kaydı | Hangi gün çalışıldığı, çoğu kez saat aralığı | Elle tutulmuşsa ve imzasızsa itiraza açıktır |
| Kart, turnike, parmak izi dökümü | Fiili giriş ve çıkış saati | Mola ve işyeri dışı süreleri ayrı göstermez |
| Ücret bordrosu | Tahakkuk eden kalemler | Yalnız yazılı kalemleri kapsar, yazılmayan alacağı sona erdirmez |
| Banka dekontu | Gerçekten ödenen tutar | Hangi kaleme ait olduğunu söylemez |
| Vardiya yazışmaları | İşverenin çalışma talimatı | Tarih ve gönderen belli değilse zayıf kalır |
| İşyeri hekimi raporu | Kadın çalışanın gece postasında çalışabilmesinin şartı | Çalışma saatini değil, uygunluğu gösterir |
Bu belgelerin çoğu işverendedir. Mahkemeye delil olarak dayanılan belgeleri tarafların ibraz etmesi gerekir.[5] Belge kesin süre içinde verilmezse mahkeme, içeriği konusunda karşı tarafın beyanını kabul edebilir.[6] Giriş-çıkış kayıtlarının kapsamı için vardiya ve puantaj belgeleri yazısına bakılabilir.
Gece Çalışması Ücreti ve Hak Kalemleri Nasıl Hesaplanır?
Kanun metni gece çalışmasına genel bir zam oranı koymaz. İlgili madde, bazı gece çalışmalarına fazla ücret ödenmesi usulünün yönetmelikle belirlenebileceğini söyler.[1] Pek çok işyerinde gece primi iş sözleşmesinden, toplu iş sözleşmesinden veya işyeri uygulamasından doğar. Bu yüzden sözleşmeyi ve eklerini okumadan oran söylenemez.
Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır. Her saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir.[3] İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir. Denkleştirme uygulanan işyerlerinde haftalık ortalamaya bakılır. Denkleştirme esası yazısı bu hesabı ayrıca açıklar.
| Hak Kalemi | Hesap Mantığı | Hangi Belgeye Bakılır |
|---|---|---|
| Gece zammı veya primi | Sözleşmedeki oran × gece saati × saatlik ücret | İş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi, bordro |
| Fazla çalışma ücreti | (Haftalık toplam saat – 45) × saatlik ücret × 1,5, gecede günlük 7,5 saati aşan kısım da haftalık 45 saati aşmasa bile bu kaleme girer | Kart dökümü, puantaj, çizelge |
| Genel tatil ve hafta tatili | Çalışılan gün için ayrı ücret kalemi | Çizelge, takvim, bordro |
| Ödenen tutarın mahsubu | Hak edilen tutardan bordrodaki tahakkuk düşülür | Bordro, banka dekontu |
Gece postasında çalışan işçide haftalık 45 saat tek ölçü sayılmaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir kararında, haftalık süre 45 saati geçmese de ara dinlenmeleri düşüldükten sonra günlük fiili çalışmanın 7,5 saati aşan kısmının fazla mesai olarak gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir.[7] Aynı kararda çalışmanın yarısından fazlası kanundaki gece diliminde yapılıyorsa, tamamı o dilimde yapılmamış olsa bile çalışmanın bütününün gece sayılması gerektiği de belirtilmiştir.[7] Bu ölçütlerin somut dosyaya uygulanması çalışma düzenine ve belgelere göre değişir.
Fazla mesainin kanundaki karşılığı ve genel çerçevesi fazla mesai nedir yazısında anlatılır.
Saatlik ücret, bordrodaki aylık ücretten bulunur. Haftalık toplam, her günün giriş-çıkış farkından ara dinlenmesi düşülerek çıkarılır. Bu işlemi fazla mesai hesaplama aracı rakamla yapar. Genel tatil günlerinde gece vardiyası varsa genel tatil ücreti ayrı bir kalem olarak incelenir.
Gebe, Emziren ve 18 Yaş Altı İşçi Gece Postasında Çalıştırılabilir mi?
Sanayiye ait işlerde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.[8] Yasak sanayi işleriyle sınırlıdır. Başka sektörlerde genç işçi için ayrı mevzuata bakılır.
18 yaşını doldurmuş kadın çalışanlar için ayrı bir yönetmelik vardır. Kadın çalışan gece postasında 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmetinde yazılı onayla bu sınır aşılabilir.[9] İşe başlamadan önce işyeri hekiminden gece postasında çalışmasında sakınca bulunmadığına dair sağlık raporu alınır. İşveren ayrıca düzenli aralıklarla sağlık muayenesini yaptırır.[10]
Gebe çalışan, gebeliğin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz. Emziren çalışan için bu yasak doğum tarihinden başlayarak bir yıl sürer. Anne veya çocuğun sağlığı gerektiriyorsa işyeri hekimi raporuyla altı ay uzar.[11] İşveren gece postasında çalışan kadınların isim listesini işyerinde saklar.[12]
Belge açısından bakıldığında rapor tarihi, doğum tarihi ve çizelge bir arada okunur. Gebelik raporundan sonra çizelgede gece vardiyası sürüyorsa fark açıkça görülür. Böyle bir durumdan sonra iş ilişkisi sona ermişse hamilelik nedeniyle işten çıkarma yazısındaki belgeler de önem kazanır. Yönetmeliğin tam metni mevzuat.gov.tr adresinde yer alır.
Gece Vardiyası Alacağında Belge Toplarken Hangi Hatalar Yapılır?
- Yalnız çizelge saklanır, kart ve giriş-çıkış dökümü istenmez. Plan ile fiili çalışma arasındaki fark kanıtlanamaz.
- Bordro, içeriği okunmadan imzalanır. İmzalı bordroda görünen fazla çalışma ücretinin ödendiği kabul edilir. İşçi ihtirazi kayıt koymuşsa bordroda görünenden fazlası her delille, koymamışsa yazılı belgeyle ispatlanır.[7]
- Vardiya yazışmalarının ekran görüntüsü tarihsiz alınır. Gönderen ve zaman belli olmayınca delil değeri düşer.
- Ara dinlenmesi hesaba katılmaz. Günlük çalışma süresi olduğundan fazla görünür.
- Sözleşme ve ekleri okunmaz. Gece primi oranı çoğu kez orada yazılıdır.
- Elden verilen ek ödemeler not edilmez. Bunun sonuçları için elden ödeme yazısına bakılabilir.
- Her fazla saat gece zammı sayılır. İki kalem ayrı hesaplanır ve ayrı belgeyle desteklenir.
Yargıtay Gece Vardiyası Puantajı ve Tanığı Nasıl Değerlendiriyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bir kamu işyerinde fazla çalışma ve gece zammı isteyen işçinin dosyasında yazılı kayıtların ispattaki yerini ele almıştır. İşveren ücret bordrolarını, puantajları ve çalışma çizelgelerini klasörler halinde sunmuştu. Daire, çizelgelerin okunaklı olduğunu, ancak kapalı vardiyadaki çalışma saatlerinin belli olmadığını belirtmiştir. Bilirkişi raporu hesap yapmadığı için karar bozulmuştur.[13]
Aynı kararda imzalı bordroda görünen alacakların, bordronun sahteliği ispatlanmadıkça ödenmiş sayıldığı da belirtilmiştir. Bu varsayım bordroda görünen kalemle sınırlıdır ve ihtirazi kayıt varsa fazlası her delille ispatlanabilir.[7] Yazılı belgeyle ispat edilemeyen durumlar için daire şu ilkeyi hatırlatır.
“Ancak fazla çalışmanın bu tür yazılı belgelerle ispatlanamaması durumunda tarafların dinletmiş oldukları tanık beyanları ile sonuca gidilmesi gerekir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/6118, K.2025/7490, 07.10.2025 (bozma)
Başka bir dosyada hastane temizliğinde çalışan işçinin puantaj kayıtları yalnız belirli bir döneme aitti. Davacı tanıkları vardiya düzenini farklı anlatmıştı. Biri işyerinde üç vardiya bulunduğunu, diğeri iki vardiya bulunduğunu ve gece vardiyasının ertesi sabah 07.00’ye kadar sürdüğünü söylemişti. Daire, tanık anlatımlarının bu çelişkiyi gidermediğini belirtmiştir.[14]
Karara göre kaydın bulunduğu dönemde fazla çalışmanın kabulü, kaydın bulunmadığı dönemde ise ispatlanamadığının kabulü gerekmiştir. Yani aynı dosyada kayıtlı dönem ile kayıtsız dönem ayrı değerlendirilir.
Gece Çalışması Nasıl İspatlanır ve Tanık Ne İşe Yarar?
İspat yükü, kanunda özel düzenleme yoksa iddia edilen vakıadan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir.[15] Gece çalışması yaptığını söyleyen işçi bu çalışmayı belgeyle veya tanıkla gösterir. Kayıtlar işverendedir. Bu yüzden önce hangi belgenin kimde olduğu belirlenir, sonra ibrazı talep edilir.
Tanık seçerken çalışma düzenini bilen kişi aranır. Aynı vardiyada çalışan eski iş arkadaşı, aynı kapıdan giren servis şoförü veya kapıdaki güvenlik görevlisi bu bilgiye sahip olabilir. Tanığın hangi dönemde, hangi vardiyada, işçiyle birlikte çalıştığı açıkça anlatılmalıdır. Çalışma düzenini bilmeyen kişinin anlatımına değer verilmez. Dilekçede saat aralıkları gün gün yazılırsa tanık anlatımı bu iddiayla karşılaştırılır. Tanık ve kayıt ilişkisi için fazla mesai ispatı yazısı ayrıntı verir.
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.[16] Süre alacağın doğduğu tarihten işler ve en eski aylar önce düşer. İşçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[17] Başvurunun nasıl yürüdüğü için arabuluculuk süresi yazısına, dilekçedeki kalemler için işçilik alacağı dava dilekçesi yazısına bakılabilir. Kanun metinlerine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılır.
Gece Çalışması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Gece çalışması saat kaçta başlar ve kaçta biter?
İş Kanunu’na göre gece, en geç 20.00’de başlayıp en erken 06.00’ya kadar süren ve en fazla 11 saati bulan dönemdir. İşyerindeki gece dönemi bu sınırlar içinde belirlenir.
Gece vardiyasında günde en fazla kaç saat çalışılır?
İşçinin gece çalışması 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde yazılı onayla bu süre aşılabilir.
Kanunda gece zammı veya gece primi var mı?
Kanun metninde genel bir gece zammı oranı yoktur. Prim varsa iş sözleşmesinden, toplu iş sözleşmesinden veya işyeri uygulamasından doğar. Oran için bu belgelere bakılır.
Gece çalışması hangi belgelerle ispatlanır?
Vardiya çizelgesi, puantaj, kart veya turnike dökümü ve bordro birlikte değerlendirilir. Yazılı belge yoksa çalışma düzenini bilen tanıklar dinlenir.
Hamile veya emziren işçi gece vardiyasına verilebilir mi?
Yönetmeliğe göre gebe çalışan, gebeliğin doktor raporuyla tespitinden doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz. Emziren çalışan için bu yasak doğumdan sonra bir yıl sürer.
Gece çalışması alacağı için dava açmadan önce ne yapılır?
İşçilik alacağı davası açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıl olduğu için eski aylar bakımından süre takip edilir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.75 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/28887, K.2020/3766, 05.03.2020, bozma, oybirliği ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.73 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.5, RG 24.07.2013, 28717 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.7 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.9 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.10 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/6118, K.2025/7490, 07.10.2025, bozma, oybirliği ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/9613, K.2023/8718, 07.06.2023, bozma, oybirliği ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩