Çankaya’daki bir lojistik firmasında depo sorumlusu olarak çalışmış bir işçinin, fazla mesai ispatı için elinde son sekiz ayın bordroları, kartlı geçiş çıktıları ve eski bir iş arkadaşının adı var.
Bordrolarda fazla çalışma satırı bulunmuyor. Fazla mesai ispatı bu tabloda nereden başlar?
Cevap, hangi belgenin neyi gösterdiğine bağlıdır. Bu yazı önce işyeri kayıtlarını, ardından bordroyu ve tanık beyanını ele alır.
Fazla Mesai İspatı için Elinizdeki Belgeler Neyi Gösterir?
İspat yükü, kural olarak ileri sürülen vakıadan lehine hak çıkaran tarafa aittir.[1] Fazla çalışmada bu taraf işçidir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi de fazla çalıştığını söyleyen işçinin bunu kanıtlamak zorunda olduğunu belirtir.[2]
İşçinin masasındaki her kağıt farklı bir soruyu cevaplar. Bu dosyada belgelerin ağırlığı birbirinden farklıdır. Aşağıdaki tablo her belgenin neyi gösterdiğini ve nerede yetersiz kaldığını sıralar.
| Belge | Neyi gösterir | Sınırı |
|---|---|---|
| Puantaj ve vardiya çizelgesi | Günlük giriş, çıkış ve çalışılan günler | İşveren düzenler, gerçek saatleri yansıtmayabilir |
| Kartlı geçiş ve parmak izi kaydı | Binaya giriş ve çıkış saatlerini | Ara dinlenmeler düşülür |
| Bordro ve ücret pusulası | Fazla çalışma tahakkukunu ve ödeme dönemini | İmza ve ihtirazi kayıt sonucu değiştirir |
| Banka dekontu | Fiilen ödenen tutarı | Tahakkukla örtüşüp örtüşmediğine bakılır |
| İş e-postası ve mesajlar | Mesai sonrası verilen talimatı | Süreyi dolaylı gösterir |
| Tanık beyanı | Fiili çalışma düzenini | Aynı dönemde çalışmış olmayı gerektirir |
Kararlarda e-posta ve mesajlardan ayrıca söz edilmez. Mesai sonrası gönderilen e-posta ve mesajlar, Yargıtay’ın işyeri iç yazışmaları dediği kayıtlara yaklaşır. Gönderim saati tek başına çalışma süresini kanıtlamaz. Yine de çalışma düzeninin bir parçasını gösterir ve tanık beyanını destekler.
Çalışma sona ermişse işten çıkarılınca alınacak belgeler listesi, hangi kağıdın istenebileceğini hatırlatır. Puantaj ve geçiş kayıtları çoğunlukla işverendedir. Bunların mahkemeden nasıl istendiği aşağıdaki bölümde anlatılıyor.
Fazla Çalışma Ücreti Nasıl Hesaplanır, Hangi Saatler Fazla Sayılır?
Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır.[3] Her fazla saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir.
Sözleşmede haftalık süre kırk beşin altında belirlenmişse aradaki saatler fazla sürelerle çalışma sayılır. Bu saatlerde artış yüzde yirmi beştir.
| Kalem | Formül | Not |
|---|---|---|
| Haftalık fazla saat | Haftalık fiili çalışma eksi 45 saat | Ara dinlenmeler fiili süreden düşülür |
| Fazla çalışma ücreti | Fazla saat × saat ücreti × 1,5 | Artış yüzde elli |
| Fazla sürelerle çalışma | Ek saat × saat ücreti × 1,25 | Sözleşme 45 saatin altındaysa |
| Serbest zaman seçeneği | Fazla saat × 1,5 saat izin | Fazla sürelerle çalışmada 1 saat 15 dakika |
Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.[4] Serbest zaman, işçi isterse zamlı ücret yerine seçilir ve altı ay içinde kullanılır. Kanunun tam metnine mevzuat.gov.tr üzerinden bakılabilir.
Denkleştirme uygulanan işyerlerinde haftalık ortalama esas alınır. İki aylık sürede ortalama kırk beş saati aşmıyorsa bazı haftalardaki fazlalık fazla çalışma sayılmaz.[5]
Kanun yıllık iki yüz yetmiş saatlik bir üst sınır koyar ve fazla saatlerle çalışma için işçinin onayını arar. Yönetmelik, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için bu onayın yazılı olmasını ister.[6] Ücret hesabında asıl belirleyici olan ise saatlerin ispatıdır.
Bu işçinin kartlı geçiş kaydı yoğun dönem haftalarında altı gün, günde on bir saat gösteriyor. Bir saatlik ara dinlenme düşülünce günde on, haftada altmış saat kalır. Kırk beşi aşan on beş saat, bu haftalar için fazla çalışma olarak hesaplanır.
Saat ücretini bulup tutara çevirmek için fazla mesai ücreti hesaplama aracı kullanılabilir. Brüt ve net farkını görmek için brütten nete hesaplama sayfası yardımcı olur.
İmzalı Bordro Fazla Mesai Alacağını Ortadan Kaldırır mı?
İşveren, işçiye ücret hesabını gösteren imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır. Fazla çalışma gibi eklemelerin pusulada ayrı ayrı gösterilmesi gerekir.[7] Pusuladaki imza, fazla çalışma tahakkuku görünen dönemlerde fazla mesai ispatını etkiler.
Yargıtay’a göre işçinin imzasını taşıyan bordro, sahteliği ispatlanana kadar kesin delildir. Bu ilke, bordroda fazla çalışma ücretinin ödendiği anlaşılan imzalı dönemler için kurulmuştur. Böyle bir dönemde işçi ihtirazi kayıt düşmemişse, bordrodakinden fazla çalıştığını yazılı belgeyle göstermelidir. Kayıt varsa aynı iddia her türlü delille kanıtlanabilir. Bordro imzasızsa, fazla çalışma tahakkuku içerse de içermese de fazla çalışma tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir.[8] Bu işçinin bordrolarında fazla çalışma satırı bulunmadığı için imzalı bordro kuralı dosyasında doğrudan uygulanmaz.
İhtirazi kayıt, işçinin imzayla birlikte hakkını saklı tuttuğunu yazmasıdır.
Bordro imzalatılmamış, ödeme ise her ay değişen tutarlarla bankaya yapılmış olabilir. Bu durumda işçiden ihtirazi kayıt beklenmez. Ödenenin üzerindeki fazla çalışma her türlü delille ispatlanabilir.
İşten ayrılırken imzalanan ibraname ise ayrı bir tartışma konusudur ve ibraya itiraz yazısında ele alınır.
Ücret Pusulasında Fazla Mesai Tahakkuku ve Ödemesi Varsa Mahsup Nasıl Yapılır?
Bazı bordrolarda fazla mesai tahakkuku yer alır. Yargıtay, banka kayıtlarıyla ödemesi sabit olan imzasız bordrolardaki fazla çalışma tahakkuklarının hesaptan mahsup edilmesini gerekli görür.
İmzalı bordrodaki tahakkuklar ise yukarıdaki kurallara göre ayrıca değerlendirilir.
Fazla mesai ispatı ve mahsup birlikte yürür. Pratikte iki sütunlu bir döküm işe yarar.
Bir sütunda ispatlanan fazla saatlerden çıkan alacak, diğerinde bordro ve dekontlarda görünen ödemeler yer alır. Aradaki fark, ödenmemiş kalan alacağı gösterir.
Fazla Çalışma Alacağında Belge Toplarken Hangi Hatalar Yapılır?
Hatalar çoğunlukla belge aşamasında başlar. En sık görülenler şunlardır.
- Bordroyu okumadan ve ihtirazi kayıt düşmeden imzalamak.
- Puantaj ve geçiş kayıtlarının işverende kaldığını görüp hiç talep etmemek.
- Ödeme dekontlarını saklamayıp bordrodaki tahakkukların mahsubunu tartışmasız bırakmak.
- Tanık listesini eksik ya da adressiz vermek.
- Yalnız tanığa güvenip yazılı kayıtları araştırmamak.
Tanık listesi konusunda kanun katıdır. Listede gösterilmeyen kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.[9] Bu yüzden tanık adaylarının ad, soyad ve tebliğe elverişli adresi baştan hazır tutulmalıdır.
Yargıtay Fazla Çalışmanın Hangi Delillerle Kanıtlanacağını Nasıl Açıklıyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bir baraj inşaatı işçisinin dosyasında ispat sırasını açık biçimde yazmıştır. Önce işyeri kayıtlarına bakılır. Yazılı belgeyle kanıtlanamıyorsa tanık beyanına geçilir.
Kararın ilgili bölümü, fazla mesai ispatının sırasını şöyle kurar.
“Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür. (…) Ancak, fazla çalışmanın yazılı belgelerle kanıtlanamaması durumunda tarafların, tanık beyanları ile sonuca gidilmesi gerekir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2020/3430, K.2020/19936, 24.12.2020 (bozma)
Daire, işyeri kayıtları arasında özellikle işyerine giriş ve çıkışı gösteren belgeleri ve iç yazışmaları saymıştır. Karar, banka kayıtlarıyla örtüşen tahakkukların mahsup edilmemesi nedeniyle bozulmuştur. Aynı kararda işçinin fiilen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğunun da araştırılması gerektiği belirtilir.
Tanık Beyanı Fazla Çalışmayı Nasıl Kanıtlar, Hakkaniyet İndirimi Ne Olur?
Davada taraf olmayan herkes tanık gösterilebilir.[10] Tanığın davada yararı olduğuna ilişkin kuşkuyu taraflardan biri iddia ve ispat edebilir.[11]
Yargıtay ise asıl ölçüyü başka yerde arar. Tanık, davacıyla aynı dönemde çalışmış olmalıdır.
Bir kararda davacı tanıklarından biri, davacıyla yalnızca dört beş ay aynı birimde çalışmıştı. Bu sürenin hangi tarihlere denk geldiği belli değildi. Daire bu tanığın beyanına itibar etmemiş, diğer tanığın beyanını ise yalnız davacıyla birlikte çalıştığı dönemlerle sınırlı değerlendirmiştir.[12]
Tanıkla fazla mesai ispatı yapılırken içerik de önemlidir. İşyerindeki çalışma düzenini bilmeyen tanığın anlatımına da değer verilmez. Tanıkların dava dilekçesindeki çalışma düzenini doğrulamaması, fazla çalışmanın ispatlanamadığı sonucuna götürebilir.[13]
Bu nedenle tanığa çalışma saatlerinin ve vardiya düzeninin ayrıntıları sorulur.
Hakkaniyet indirimi, tanık beyanına dayanan hesapta gündeme gelir. Yazılı kayıtla kanıtlanan dönemde alacaktan indirim yapılmaz. Tanık anlatımıyla kanıtlanan dönemde ise Yargıtay uygun bir indirim yapılmasını arar.[14] Kararda belirli bir indirim oranı yazılı değildir. Bu fark, yazılı belge toplamanın neden değerli olduğunu gösterir.
İşyeri Kayıtları İşverenden Nasıl İstenir?
Taraflar, delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır.[15] İşçi, işverendeki puantaj, kartlı geçiş çıktısı ve vardiya listesine dava dilekçesinde dayanır ve bunların işverenden istenmesini talep eder.
Kanunun metni mevzuat.gov.tr adresinde yer alır.
Mahkeme koşulları uygun görürse belge için kesin süre verir. İşveren belgeyi sunmaz, mazeret de göstermezse mahkeme belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.[16] Kayıt üçüncü bir kişide ise, örneğin geçiş sistemini işleten firmada, mahkeme ibrazı o kişiden ister.[17]
İşveren özlük dosyasında, kanunen düzenlemek zorunda olduğu belge ve kayıtları saklamak ve yetkili mercilere göstermekle yükümlüdür.[18] Bu yükümlülük, kayıtların istenmesini meşru kılan bir dayanaktır.
Fazla Çalışma Alacağında Zamanaşımı ve Arabuluculuk Şartı Nedir?
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.[19] Başlangıç tarihi alacak kalemine göre değişir.
İşçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır ve son tutanak dava dilekçesine eklenir.[20] Süreç ve süreler için arabuluculuk süresi yazısına bakılabilir.
Fazla Çalışma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Fazla mesaiyi işçi mi işveren mi ispat eder?
Fazla çalıştığını söyleyen işçi bunu ispatla yükümlüdür. İşveren karşı delil sunabilir. Ödeme savunması ise bordro ve banka kayıtlarıyla değerlendirilir.
Kartlı geçiş kaydı tek başına yeterli olur mu?
Giriş çıkış kayıtları Yargıtay’ın saydığı işyeri kayıtlarındandır. Ancak ara dinlenmeler çalışma süresinden sayılmaz. Kayıt, çalışma düzeniyle birlikte değerlendirilir.
İmzalı bordro varsa fazla mesai istenemez mi?
Her zaman değil. Bordroda fazla çalışma ücretinin ödendiği görülen imzalı dönemlerde ihtirazi kayıt varsa bordrodakinden fazlası her türlü delille ispatlanabilir. Kayıt yoksa yazılı belge gerekir. Bordro imzasızsa fazla çalışma tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir. Bordro imzalatılmadan banka yoluyla ödeme yapıldıysa ihtirazi kayıt beklenmez.
Tanık işten ayrılmış biri olabilir mi?
Davada taraf olmayan herkes tanık gösterilebilir. Belirleyici olan, tanığın davacıyla aynı dönemde ve aynı işyerinde çalışmış olmasıdır. Birlikte çalışılan dönem dışındaki anlatım değer taşımaz.
Hakkaniyet indirimi her dosyada yapılır mı?
Hayır. Yazılı kayıtlarla ispatlanan dönemde indirim yapılmaz. Yalnız tanık beyanına dayanan hesapta uygun bir indirim uygulanır. Oranı mahkeme belirler.
İşveren kayıtları vermezse ne olur?
Mahkeme belge için kesin süre verir. İşveren sunmaz ve mazeret göstermezse mahkeme belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.
Kaynaklar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2020/3430, K.2020/19936, 24.12.2020 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ve m.63 ↩
- Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/1558, K.2022/2162, 22.02.2022 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.240, ikinci fıkra ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.240, birinci fıkra ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.255 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2021/4135, K.2021/8418, 26.04.2021 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/9613, K.2023/8718, 07.06.2023 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2021/4135, K.2021/8418, 26.04.2021 (bozma) ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.221 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.75 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, son fıkra ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci ve ikinci fıkra ↩