Ankara’da bir üretim tesisinde on iki saatlik vardiyalarla çalışan bir işçi var. Çizelgelerde her gün bir saat ara dinlenme yazıyor, işçi ise çoğu gün mola yapamadığını söylüyor.
Elinde vardiya listesi, kart okutma çıktısı ve imzaladığı aylık çizelgeler var. Bu belgelerin molaya dair neyi gösterip neyi göstermediği uyuşmazlığın seyrini belirler.
Yazı önce kanundaki süreleri ve kullandırma biçimini anlatır. Sonra fazla çalışma hesabına, ardından belge ve ispat konusuna geçer.
Mola Düzenini Elinizdeki Hangi Belgeler Gösterir?
İspat yükü, kural olarak hakkını bir vakıaya dayandıran tarafa aittir.[1] Mola yapılamadığını söyleyen işçinin bu yüzden somut kayıtlara ihtiyacı vardır. Aşağıdaki tablo işçinin masasındaki belgeleri ve ulaşılabilecek diğer kayıtları sıralar.
| Belge | Neyi gösterir | Sınırı |
|---|---|---|
| Vardiya listesi ve çalışma çizelgesi | Planlanan başlama, bitiş ve mola saatlerini | Plan ile fiili uygulama ayrışabilir |
| Kart okutma ve parmak izi kaydı | Giriş ve çıkış saatlerini | Mola için ayrı geçiş yoksa molayı göstermez |
| Kamera görüntüsü | Mola saatinde işçinin ne yaptığını | Çoğunlukla işverendedir, mahkemeden istenir |
| İş e-postası ve mesaj grupları | Mola saatinde verilen talimat ve çağrıyı | Süreyi dolaylı gösterir |
| Bordro ve ücret pusulası | Fazla çalışma tahakkukunu ve ödenen tutarı | Mola süresini ayrıca göstermez |
| Tanık beyanı | Fiili mola uygulamasını | Aynı dönem ve düzende çalışmayı gerektirir |
Çalışma sona ermişse işten çıkarılınca alınacak belgeler listesi hangi kağıtların istenebileceğini hatırlatır. Kart ve kamera kayıtları çoğunlukla işverendedir. Bunların mahkemeden nasıl istendiği aşağıda anlatılıyor.
Ara Dinlenme Süresi Günlük Çalışmaya Göre Kaç Dakikadır?
Kanun mola süresini günlük çalışma süresine göre üç dilime ayırır. Verilecek süreler en az süredir ve aralıksız verilir. Dinlenme süreleri çalışma süresinden sayılmaz.[2]
| Günlük çalışma süresi | Verilecek en az süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Dört saat veya daha kısa | On beş dakika | m.68, (a) bendi |
| Dört saatten fazla, yedi buçuk saate kadar (yedi buçuk dahil) | Yarım saat | m.68, (b) bendi |
| Yedi buçuk saatten fazla | Bir saat | m.68, (c) bendi |
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu üçüncü dilimi günlük on bir saat sınırıyla birlikte okur. Daireye göre on bir saate kadar olan günlerde en az bir saat verilmelidir. On bir saatten fazla çalışılan günlerde ise en az bir buçuk saat gerekir.[3]
Kanunun güncel metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir. Haftalık sürenin günlere farklı dağıtıldığı işyerlerinde işleyiş için denkleştirme esası yazısına bakılabilir.
Mola Aynı Anda mı, Bölünerek mi Kullandırılır?
Kanun, süreleri aralıksız ister. İklim, mevsim, yöredeki gelenekler ve işin niteliği dikkate alınarak sözleşmeyle aralı kullandırılması da mümkündür. Dinlenmeler işçilere aynı ya da değişik saatlerde verilebilir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi molanın hangi saatte verileceğini işverenin yönetim hakkına bağlar. Tüm işçiler aynı anda ya da belli bir plan dahilinde sırayla kullanabilir. Süre işe o kadar geç başlama veya aynı süreyle erken bırakma biçiminde kullandırılırsa Daire bunu doğru bulmaz.
Başka bir dosyada toplu iş sözleşmesi öğleden önce ve sonra on beşer dakikalık dinlenme tanıyordu. İşveren bu süreleri işçilerin talebiyle öğle molasına eklediğini, çizelgelerin de imzalı olduğunu savundu. İşçi ise birleştirme dilekçesinin zorla yazdırıldığını ileri sürdü. İlk derece mahkemesi sürelerin işçinin talebiyle eklendiğini kabul etti. Daire temyiz itirazlarını yerinde görmeyerek kararı onadı.[4] Karar kısa gerekçelidir. Birleştirmenin her işyerinde geçerli olacağı sonucu buradan çıkmaz.
Fazla Çalışma Hesabında Mola Süresi Nasıl Düşülür?
Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır.[5] Mola çalışma süresinden sayılmadığı için günlük kayıttan çıkarılır. Hesabın iskeleti aşağıdaki gibidir.
| Kalem | Formül | Not |
|---|---|---|
| Günlük fiili çalışma | Çıkış saati eksi giriş saati eksi mola | Kullandırılmayan mola düşülmez |
| Haftalık toplam | Günlük fiili sürelerin toplamı | Çalışılan günler esas alınır |
| Haftalık fazla saat | Haftalık toplam eksi 45 saat | Denkleştirmede dönem ortalaması esastır |
| Fazla çalışma ücreti | Fazla saat × saat ücreti × 1,5 | Artış yüzde elli |
Örnekteki işçinin vardiyası 08.00 ile 20.00 arasında, haftada beş gün. Kart kaydı günde on iki saat gösteriyor. Düşülecek süre bir buçuk saat olursa günlük fiili çalışma on buçuk saat, haftalık toplam elli iki buçuk saat olur. Fazla çalışma yedi buçuk saattir.
Çalışan fiilen yalnız yarım saat mola yaptığını somut kanıtlarla gösterirse günlük süre on bir buçuk saate çıkar. Haftalık toplam elli yedi buçuk saat, fazla çalışma ise on iki buçuk saat olur. Bu rakamlar yalnız hesap mantığını göstermek içindir. Haftalık süre günlere eşit dağıtılmayacaksa kanun günlük onbir saati aşmamayı şart koşar.[6] İlk hesapta net süre on buçuk saattir ve bu sınırın altında kalır. İkinci hesapta on bir buçuk saate çıktığı için sınırı aşar. Saat ücretini tutara çevirmek için fazla mesai ücreti hesaplama aracı kullanılabilir.
Bordroda Fazla Çalışma Tahakkuku Varsa Fark Nasıl Bulunur?
Bordroda fazla çalışma yazılıysa ve ödeme gerçekleştiyse mola hesabı yalnız aradaki farkı değiştirir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, imzasız bordrolardaki fazla çalışma tahakkukunun ödendiği saptanırsa hesaplanan fazla çalışma ücretinden mahsup edilmesini arar. Aynı dosyada Daire, on bir saati aşan günlerde bir buçuk saat yerine bir saat düşülmesini de hatalı bulmuştur.[7]
Tahakkuk hiç yoksa mahsup edilecek ödeme de yoktur. İspatlanan fazla çalışmanın karşılığı bu durumda alacak kalemi olarak değerlendirilir.
İmzalı bordroya ilişkin ilkeler fazla çalışma ücretinin ödendiği dönemler için kurulmuştur. Bordro, ücret hesabını gösteren bir pusuladır.[8] Mola uygulamasını gösteren çizelgeden ayrı bir belge olarak değerlendirilir. Brüt tutarın net karşılığı için brütten nete hesaplama sayfasına bakılabilir.
Mola Verilmediyse Ek Ücret Hakkı Doğar mı?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önce genel kuralı hatırlatır. Dinlenme süresi için ayrıca ücret ödenmesi gerekmez. Buna karşılık süre işçiye dinlenme zamanı olarak tanınmamışsa işçinin normal ücretinin ödenmesi gerekir. Söz konusu süre haftalık kırk beş saati aşan kısmı oluşturuyorsa zamlı ücret ödenmelidir.
Kanun ayrıca dinlenmeleri 68. maddeye göre uygulamayan işverene idari para cezası öngörür.[9] Bu yaptırım işçinin alacağından bağımsız bir idari işlemdir. Alacak ise iş mahkemesinde ayrıca istenir.
Mola Uyuşmazlığında Belge Toplarken Hangi Hatalar Yapılır?
Hatalar çoğu zaman belge aşamasında başlar. En sık görülenler şunlardır.
- Çizelgeyi içeriğine bakmadan imzalamak. İşveren imzalı çizelgeyi savunmasında kullanabilir.
- Mola yapılamayan günleri tarih ve saatle not etmemek.
- Yalnız “mola vermiyorlar” demek, hangi günlerde ne olduğunu anlatmamak.
- Kart ve kamera kayıtlarının işverende kaldığını görüp hiç talep etmemek.
- Tanık listesini adres göstermeden vermek.
Tanık listesi konusunda kanun katıdır. Listede gösterilmeyen kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.[10] Tanık adaylarının ad, soyad ve tebliğe elverişli adresi baştan hazır tutulmalıdır.
Yargıtay Mola Süresinin İspatını Nasıl Değerlendiriyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bir iş müfettişi raporuna karşı açılan davada iki tarafın iddiasını da tartmıştır. İşveren bir buçuk saat, karşı taraf yarım saat mola kullandırıldığını ileri sürmüştü. Daire ikisini de ispatlanmış bulmamış ve kanundaki süreyi esas almıştır.
Kararın gerekçesi ispat ölçüsünü şöyle koyar.
“Ara dinlenmelerin kanunda yazan sürelerden daha kısa veya daha uzun kullandırıldığı noktasındaki iddialar, somut ve kesin olarak ispatlanmalıdır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/452, K.2025/3472, 17.04.2025 (bozma, oybirliği)
Bir başka karar, 20.00 ile 08.00 arasında çalışan bakım personelinin dosyasıdır. Hesapta kırk beş dakika mola düşülmüştü. Daire, kanundaki sürelerden kısa kullandırıldığına dair somut ve kesin ispat bulunmadığını belirterek on iki saatlik çalışmadan bir buçuk saat düşülmesini uygun gördü. Kırk beş dakika düşülmesi hatalı bulunarak karar bozuldu.[11]
Daire, dinlenmenin fiilen yaşanmasını da önemser. Aynı karar bu noktada şunu söyler.
“İşyerinde geçirmesi ve bu süre içinde çalışmaya devam etmesi durumunda ara dinlenmesi verilmemiş sayılır.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/452, K.2025/3472, 17.04.2025 (bozma, oybirliği)
Tanık, Kamera ve Kart Kayıtlarıyla Mola Nasıl Kanıtlanır?
Kayıtlar yetmezse tanık beyanı devreye girer. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, müfettiş raporuna karşı açılan dosyada tanık beyanlarının puantaj ve bordrolarla uyuşmadığını görmüştür. Mahkemenin bu beyanları çalışma düzeninin tespitinde esas almaması Daire tarafından yerinde bulunmuştur.
Aynı dosyada işçiler önce yemek molasından yararlanmadıklarını söylemişti. Sonraki celsede ise bir saatlik yemek molası kullandıklarını, iki çay molasını kullanamadıklarını anlattılar. Daire bu son anlatımı esas almıştır. Tanığın anlatımı bu yüzden tarih, saat ve olay gibi somut öğeler içermelidir.
Kamera görüntüsü molada işçinin ne yaptığını gösterebilir. Görüntü çoğunlukla işverendedir. Taraflar elindeki belgeleri ibraz etmekle yükümlüdür.[12] Karşı taraf belgenin elinde bulunduğunu ikrar ederse mahkeme ibraz için kesin süre verir.[13]
Kayıtları işçinin kendisinin gizlice alması ise ayrı bir risk taşır. Hukuka aykırı elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.[14] Bir kaydın bu nitelikte sayılıp sayılmadığını somut olayda mahkeme değerlendirir.
İspat sırası ve işyeri kayıtlarının rolü fazla mesai ispatı yazısında ayrıca anlatılır.
Yazılı Tutanak ve İtiraz Nasıl Hazırlanır?
Mola verilmeyen günler için işyeri yöneticisine tarihli bir e-posta ya da mesaj göndermek, kaydı somutlaştırır. Aynı içerik noter kanalıyla da bildirilebilir. İşyerinde tutanak tutulmasını istemek ve bir kopya almak da yararlıdır.
Çizelgeye imza atmak zorunda kalınırsa yanına “mola kullandırılmadı” notu düşülebilir. Böylece imza ile gerçek uygulama arasındaki fark kayda geçer. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişlerinin işyerinde inceleme yapması da mümkündür. Yukarıda anılan 2025 tarihli dosya böyle bir teftişten doğmuştur.
Mola Kaynaklı Fazla Çalışma Alacağında Süre ve Arabuluculuk Şartı Nedir?
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.[15] Süre alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.[16] Muaccel olduğu gün alacak kalemine göre değişir.
İşçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Son tutanak dava dilekçesine eklenir.[17] Süreç için arabuluculuk süresi yazısına bakılabilir.
Ara Dinlenme Hakkında Sık Sorulan Sorular
Mola çalışma süresinden sayılır mı?
Hayır. Kanun, dinlenme sürelerinin çalışma süresinden sayılmayacağını açıkça yazar. Bu yüzden fazla çalışma hesabında günlük kayıttan düşülür.
Mola birkaç parçaya bölünebilir mi?
Kanun süreleri aralıksız verilmesini ister. İklim, mevsim, yöredeki gelenekler ve işin niteliği nedeniyle sözleşmeyle aralı kullandırılabilir. İşe geç başlama ya da erken bırakma biçiminde kullandırmayı Yargıtay doğru bulmaz.
Mola sırasında çalışmaya devam edilirse ne olur?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, işçinin bu süre içinde çalışmaya devam etmesi durumunda dinlenmenin verilmemiş sayılacağını belirtir. İşçi işyerinde kalsa bile süreyi serbestçe kullanabilmelidir.
Mola için ayrıca ücret istenebilir mi?
Dinlenme süresi için ayrıca ücret ödenmesi gerekmez. Süre işçiye dinlenme zamanı olarak tanınmamışsa normal ücretin ödenmesi gerekir. Haftalık kırk beş saati aşan kısım için zamlı ücret söz konusudur.
Kart okutma kaydı olmayan işyerinde mola nasıl ispatlanır?
Vardiya listesi, iş e-postaları, kamera görüntüsü ve tanık beyanı kullanılabilir. Kayıtlar işverendeyse mahkemeden ibrazı istenir. İddia somut ve kesin olarak ispatlanmalıdır.
Kaynaklar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/452, K.2025/3472, 17.04.2025 (bozma, oybirliği) ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/13950, K.2025/736, 22.01.2025 (onama, oybirliği) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/4671, K.2019/14510, 27.06.2019 (bozma, oybirliği) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.104 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.240, ikinci fıkra ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2026/430, K.2026/2928, 01.04.2026 (bozma, oybirliği) ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.189, ikinci fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, son fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci ve ikinci fıkra ↩