Ankara’da bir ofiste çalışan bir işçinin elinde bir avans makbuzu, üç aylık bordro ve banka hesap dökümü var. Bordroda “avans mahsubu” ve “diğer kesinti” yazan iki satır dikkatini çekiyor. Avans ve maaş kesintisi tartışmalarında ilk iş, her satırın karşılığını bir belgede aramaktır.
Belgeler yan yana konunca hangi kesintinin dayanağı olduğu, hangisinin açıklamasız kaldığı görülür. Kesintinin varlığını bordro, karşılığını ise ödeme kayıtları gösterir.
Avans için Hangi Belgeler Düzenlenir ve Saklanır?
Avans, ücret günü gelmeden yapılan bir ödemedir. İşveren, işçinin zorunlu ihtiyacı doğduğunda ve ödeyebilecek durumdaysa hizmetiyle orantılı avans vermekle yükümlüdür.[1] Avansın gerçekten verildiği belgelerle anlaşılır.
- Yazılı avans talebi istenen tutarı ve gerekçeyi gösterir.
- Avans makbuzu ya da banka dekontu paranın işçiye geçtiğini gösterir.
- Aylık bordro avansın hangi ay düşüldüğünü gösterir.
- Banka hesap dökümü avansın ve net maaşın yatış tarihini gösterir.
- Taksitli geri ödeme varsa yazılı anlaşma aylık tutarı ve süreyi gösterir.
- İşverenle yazışmalar kararlaştırılan düzeni ve itirazları gösterir.
Bordro konusunda kanun açıktır. İşveren, ücret hesabını gösteren bir pusulayı imzalı ya da işyerinin özel işaretiyle işçiye vermelidir. Pusulada avans mahsubu gibi her kesinti ayrı ayrı yazılır.[2]
Bordrodaki Kesinti Kalemleri Nasıl Okunur?
Bu işçinin bordrosundaki satırlar iki gruba ayrılır. Bir grup kanuni kesintilerdir. Diğer grup avans, icra ya da işverenin kendi kararına bağlı satırlardır.
| Kalem | Ne anlama gelir | Karşılaştırılacak belge | Dikkat noktası |
|---|---|---|---|
| SGK ve işsizlik primi | İşçi payına düşen prim | SGK hizmet dökümü | Bildirilen kazançla uyum |
| Gelir ve damga vergisi | Ücretten kesilen vergi | Önceki aylık bordrolar | Aydan aya makul değişim |
| Avans mahsubu | Önceden verilen avansın düşümü | Makbuz, dekont | Düşülen tutarın ödenenle aynılığı |
| İcra ve nafaka | Haciz ya da nafaka yazısına dayanan kesinti | İcra dosyası, yazı | Dosya numarası ve haciz sınırı |
| Diğer kesinti | Dayanağı yazmayan satır | Sözleşme maddesi, yazılı rıza | Belge yoksa itiraz konusu olur |
Oranlar dönemden döneme değişir, bu yüzden satırdaki tutar bir önceki ayla karşılaştırılmalıdır. Brüt ve net farkını görmek için brütten nete maaş hesaplama aracından yararlanılabilir.
Kesintiyi tespit etmenin ilk yolu net tutarları karşılaştırmaktır. Bordroda net ödenecek tutarı gösteren satır ile banka dökümündeki yatış yan yana konur. İki tutar arasında fark çıkıyorsa bu farkın bordroda bir kesinti satırıyla açıklanması gerekir.
Dökümde her ay bordro tutarından daha az para yatmıştır. Farkın bir bölümünü avans mahsubu karşılar. Kalan bölüm “diğer kesinti” satırına denk gelir. Açıklanamayan her fark için satırın dayanağı ayrıca sorulur.
İcra satırı ayrı bir sınıra tabidir. Kanun, aylık ücretin dörtte birinden fazlasının haczedilemeyeceğini ve devredilemeyeceğini yazar. Nafaka alacaklılarının hakları saklı tutulmuştur.[3] İcra kesintisi gören işçi, işverenden haciz yazısını ve dosya numarasını isteyebilir.
Avans Maaştan Nasıl Mahsup Edilir?
Mahsup, verilen avansın sonraki maaştan düşülmesidir. Makbuz bir ay öncesine aittir. Bordrodaki avans mahsubu satırı makbuzdaki tutarla aynıdır. Bu satırın karşılığı belgelenmiş olur.
Taksitli geri ödemede tablo değişir. Aynı satır birkaç ay üst üste görünür. Yazılı anlaşma yoksa taksit sayısı ve tutarı tartışma konusu olabilir.
Avansın ödendiğini gösteren belge bulunmuyorsa bordrodaki satırın karşılığı sorgulanır. İş sözleşmesi sona erdiğinde de işçinin ücretinin ve sözleşme ile kanundan doğan, para ile ölçülebilen menfaatlerinin tam ödenmesi zorunludur.[4] Çıkış hesabında düşülen avans yine makbuzla karşılaştırılmalıdır. Hesabın diğer kalemleri işten çıkarılınca alınacak belgeler yazısında sıralanır.
İşçinin Rızası Olmadan Maaştan Kesinti Yapılabilir mi?
Belgeli bir avansa dayanmayan kesinti başka bir ölçüyle değerlendirilir. İşçinin rızası yoksa işveren, kendi alacağını işçiye olan ücret borcundan takas yoluyla düşemez. Ücretin işverenin yararına kullanılmasını öngören anlaşmalar da geçerli değildir.[5]
Kanun bir istisna tanır. İşçi kasten bir zarara yol açmışsa ve zarar mahkeme kararıyla belirlenmişse, işverenin bu alacağı ücretin haczedilebilir bölümüyle sınırlı olarak takas edilebilir. Bu istisnanın işlemesi için yargı kararı aranır. İlgili hükümler Türk Borçlar Kanunu metninde okunabilir.
Disiplin amaçlı kesinti ayrıca düzenlenmiştir. Ücret kesme cezası ancak toplu sözleşmede veya iş sözleşmesinde yazılı sebeplere dayanabilir. Kesinti sebebiyle birlikte işçiye derhal bildirilir. Bir ayda iki gündelikten fazla olamaz.[6]
Çalışanın “diğer kesinti” satırı için ne sözleşmede bir madde ne de yazılı bir rıza var. Bu durum açıklama istemek için yeterli bir nedendir. İşverenin satırı hangi dayanağa bağladığı ancak verdiği cevapla anlaşılır. Kesme cezasının koşulları 4857 sayılı İş Kanunu metninde yer alır.
Yargıtay Avans Kesintisi İddiasında Hangi Kayıtları Arıyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önündeki bir dosyada bordrolarda “avans kesintisi” yazan satırlar vardı. İşçi bu kesintilerin haksız olduğunu ileri sürdü. İşveren ise ücretten kesinti yapılmadığını, satırların banka kayıtlarıyla uyumlu hale getirilen avans ödemelerini gösterdiğini savundu.
Uyuşmazlık, toplu iş sözleşmesi sürecindeki ücret zammı ve avans ödemeleri çevresinde doğmuştu. Bölge Adliye Mahkemesi, işçinin muvafakat belgesi ve avans ödemesini gösteren belge bulunmadığı için ücret alacağını kabul etmişti. Yargıtay savunmanın eksik incelendiğini belirtti.
“…ilgili banka kaydının temin edilerek … yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/7351, K.2025/8402, 03.11.2025 (bozma)
İşçinin hesap numarasını bildirdiği, ancak ekstrenin dosyada bulunmadığı görülmüştü. Daire, muvafakat belgesinin bulunmamasına dayanan sonucu yeterli görmemiştir. Hesap hareketlerinin getirtilip işveren savunmasıyla birlikte değerlendirilmesini istemiştir. İşçi de bordrodaki satırı hesap hareketiyle yan yana koymalıdır.
Bordro ve Dekont Toplarken Hangi Hatalar Yapılır?
- Bordro okunmadan imzalanır. Kesinti satırı şüpheliyse itiraz notu yazılmalıdır.
- Avans makbuzu saklanmaz. Para elden verildiyse ödemeyi gösteren başka kayıt kalmayabilir.
- Banka dökümü kısmen alınır. Dönemin tamamı ve açıklama satırları istenmelidir.
- Brüt ve net tutar karıştırılır. Kesinti olduğundan fazla ya da az hesaplanır.
- Her satır haksız sayılır. SGK ve vergi satırları kanuni kesinti olabilir.
- İtiraz yazışması kaydedilmez. İtirazın tarihi sonradan gösterilemez.
Elden verilen avansın ispatı elden ödeme nasıl ispatlanır yazısında ayrıca ele alınır. Başkasının hesabına ya da cihazına izinsiz girilerek edinilen belge mahkemece dikkate alınmaz.[7]
İmzalı Bordro, İhtirazi Kayıt ve Banka Kayıtları Ne Kadar Delildir?
Bordronun imzalı olması kanıt değerini yükseltir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu ilkeyi fazla çalışma uyuşmazlığında şöyle ifade etmiştir.
“İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2019/1754, K.2019/8433, 10.04.2019 (bozma)
Aynı kararda ihtirazi kayıt ayrımı da yapılmıştır. İhtirazi kayıt varsa bordroda görünenden fazla çalışma her türlü delille ispatlanabilir. Bordro imzalı ve ihtirazi kayıtsızsa yazılı belge aranır. İmzasız bordroda tahakkuk bankaya ödenmişse tahakkuku aşan kısım her türlü delille kanıtlanabilir.
Bu ilkeler fazla çalışma bağlamında kurulmuştur. Kesinti uyuşmazlığında aynı sonuca varılacağı söylenemez. İtiraz notu yine de kesintiye karşı çıkıldığını tarihli biçimde gösterir. Aynı kararda para makbuzu, banka dekontu ve çekle yapılan ödemenin hesapta mahsup edilmemesi isabetsiz bulunmuştur. Fazla çalışma ispatının genel çerçevesi fazla mesai ispatı yazısında anlatılır.
Kesinti ve Avans İddiasında İspat Yükü Kimdedir?
Medeni Kanun, aksine hüküm olmadıkça her tarafın hakkına dayanak yaptığı olguları kanıtlamasını ister.[8] Hukuk Muhakemeleri Kanunu da ispat yükünü, ileri sürülen olgudan lehine sonuç çıkaran tarafa yükler.[9]
Bu kurala göre avans verdiğini ya da ücreti ödediğini söyleyen işveren, iddiasını belgeyle göstermelidir. İşçi ise çalıştığını, ücret düzenini ve bordroda yer alan kesintiyi ortaya koyar. Belge eksikse aynı işyerinde çalışmış kişilerin anlatımı kesintinin uygulanış biçimini göstermeye yarayabilir.
| İşçinin belgesi | Eşleşen satır | Sonuç |
|---|---|---|
| Avans makbuzu | Avans mahsubu | Tutar tutuyorsa belgeli |
| Banka dökümü | Net maaş | Bordro tutarıyla karşılaştırılır |
| Bordro | Diğer kesinti | Dayanak sorulur |
Haksız Kesinti Ne Kadar Süre İçinde Geri İstenebilir?
Ücret alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir.[10] Süre, alacak muaccel olduğunda işlemeye başlar.[11] Kesinti yapılan her ayın ücreti için bu tarih, ücretin ödenmesi gereken gündür.
Gününde ödenmeyen ücret için en yüksek mevduat faiz oranı işletilir.[12] Haksız kesilen kısım ücret alacağı olarak istendiğinde bu oran gündeme gelir. Eski dönemlerin bordro ve dekontları bu yüzden zamanında toplanmalıdır.
Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir. Kanun, bu davalarda arabulucuya başvurulmuş olmasını dava şartı sayar. İstirdat, menfi tespit ve itirazın iptali davaları da bu hükme tabidir.[13] Süreç arabuluculuk süresi ne kadar sürer yazısında anlatılır. Maaşın hiç yatmadığı dosyalar için ödenmeyen maaş alacağı yazısına bakılabilir.
Avans ve Maaş Kesintisi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Maaştan avans düşülmesi için işçinin rızası gerekir mi?
Kanun avans için yazılı talep şartı koymaz. Yine de ispat bakımından yazılı talep ve ödeme belgesi önem taşır. Avans bordroda avans mahsubu satırı olarak görünür. Avansla ilgisi olmayan bir alacak için kesinti yapılacaksa işçinin rızası aranır.
Bordroda tanınmayan bir kesinti görülürse ne yapılır?
Önce işverenden satırın dayanağı yazılı olarak istenir. Sözleşme maddesi, yazılı rıza ya da icra yazısı gibi belgeler beklenir. Cevap alınamazsa yazışma kaydı saklanır.
SGK, gelir vergisi ve damga vergisi kesintisi haksız sayılır mı?
Bunlar kanuni kesinti kalemleri olarak bordroda ayrı gösterilir. Tartışma konusu olan satırlar genellikle dayanağı belli olmayanlardır. Tutarlar hizmet dökümü ve önceki bordrolarla karşılaştırılarak kontrol edilir.
İşveren maaşın bir kısmını icra gerekçesiyle kesebilir mi?
İcra kesintisi haciz yazısına ve dosya numarasına dayanır. Kanun, aylık ücretin dörtte birinden fazlasının haczedilemeyeceğini yazar. Nafaka alacaklılarının hakları saklıdır.
Haksız kesinti kaç yıl içinde geri istenebilir?
Ücret alacağında zamanaşımı beş yıl sürer. Süre, alacağın muaccel olduğu günden başlar. Dava açmadan önce arabulucuya başvurulması gerekir.
Banka dökümü avansın ödendiğini kanıtlar mı?
Döküm paranın hesaba geçtiğini ve tarihini gösterir. Açıklama satırı avansı belirtiyorsa kanıt gücü artar. Makbuz ya da yazışmayla desteklenmesi yararlı olur.
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.406, son fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.35 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.407 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.38 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.189, ikinci fıkra ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.6 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.190, birinci fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, son fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149, birinci fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.34 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci fıkra ↩