Hapis Cezasının Adli Para Cezasına Çevrilmesi ve Gerekli Belgeler

Elinizde gerekçeli karar, e-Devlet adli sicil çıktısı ve birkaç banka dekontu var. Karar Ankara’daki bir asliye ceza mahkemesinden çıkmış ve sekiz ay hapis cezası içeriyor. Hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesi bu dosyada mümkün olabilir mi?

Çevirme, kısa süreli hapsin yerine seçenek yaptırım uygulanması demektir. Kural Türk Ceza Kanunu m.50’dedir.^[1] Mahkeme kararını belgelere, tutanaklara ve dosyadaki delillere bakarak verir. Elinizdeki kağıtlar bu yüzden sonucu doğrudan etkiler.

Adli Para Cezası Talebinde Hangi Belgeler Dosyaya Sunulur?

Belge listesi dosyaya göre değişir. Önemli olan, her belgenin hangi şartı gösterdiğini bilmektir. Tablo ana kalemleri ve her belgenin sınırını toplar.

Belge	Neyi Gösterir	Kanıt Değerinin Sınırı
Gerekçeli karar ve tebliğ evrakı	Cezanın türünü, süresini ve istinaf süresinin başlangıcını	Çevirmenin neden yapılmadığı kararın gerekçesinde aranır
Adli sicil kaydı	Daha önce hapis cezası ya da kasıtlı suç mahkumiyeti olup olmadığını	Mahkeme kaydı kendisi de temin eder, çıktı ön kontrol sağlar
Nüfus kayıt örneği	Suçun işlendiği günkü yaşı	Bugünkü yaş değil, suç tarihindeki yaş esastır
Dekont, makbuz, ibraname	Zararın iade ya da tazminle giderildiğini	Mağdurun ibrası her suçta davayı sona erdirmez
Bordro, SGK dökümü, vergi kaydı	Gelir ve ekonomik durumu	Gün miktarını etkiler, çevirmeyi kesinleştirmez
Sağlık raporu, öğrenci belgesi, bakım yükü kayıtları	Kişisel ve sosyal durumu	Takdir unsurudur, tek başına sonuç doğurmaz
Savunma dilekçesi, duruşma tutanağı	Pişmanlığın yargılama sırasında gösterildiğini	Kanun pişmanlığı yargılama sürecinde arar, belgeler bu yüzden duruşma bitmeden sunulur

Gelir belgesi olarak SGK hizmet dökümü çoğu dosyada işe yarar. Döküm sigortalı gün sayısını ve işyerlerini gösterir. Maaşın düzenli ödenip ödenmediğini ise bordro ve banka kaydı tamamlar.

Örnek dosyaya dönelim. Sanığın adli sicil çıktısı temizdir ve suç tarihindeki yaşı kararda yazılıdır. Dekontlar mağdura yapılan ödemeyi gösterir. Eksik olan şey gelir belgesidir. Bordro olmadan mahkeme, gün miktarını sanığın söylediği geliri esas alarak belirler. Belgelerin hangisinin eksik olduğunu duruşmadan önce görmek bu yüzden önemlidir.

Belgelerin hepsi her dosyada aranmaz. Otuz günlük bir hapiste yaş ve sabıka belgesi öne çıkar. Taksirli suçta zarar giderimi ve ekonomik durum belgeleri ağırlık kazanır. Kendi dosyanızda hangi kalemin kanuna göre aranacağını önce hüküm fıkrasından ve suç tanımından çıkarın.

Sabıka kaydıyla ilgili süreler ve belgeler adli sicil arşiv kaydı yazısında ayrıca anlatılmıştır.

Hapis Cezasının Adli Para Cezasına Çevrilmesi Hangi Şartlara Bağlıdır?

Kanun iki ayrı yol açar. Birincisi mahkemenin takdirine bağlıdır. İkincisi belirli kişiler için çevirmeyi zorunlu kılar.

• Ceza en çok bir yıl olmalıdır. Bu süreyi aşmayan cezaya kısa süreli hapis denir.^[2]
• Mahkeme sanığın kişiliğini, sosyal ve ekonomik durumunu, yargılamadaki pişmanlığını ve suçun özelliklerini değerlendirir.^[3]
• Suç tanımında hapis ile adli para cezası seçimlik öngörülmüşse ve hapis seçilmişse, bu ceza artık adli para cezasına çevrilmez.^[4] Bu sınır yalnız adli para cezası içindir, m.50/3 koşulları ayrıca değerlendirilir.
• Kişi daha önce hiç hapis cezasına çarptırılmamışsa otuz güne kadar olan hapis seçenek yaptırıma çevrilir. Suç tarihinde on sekiz yaşından küçük ya da altmış beş yaşını bitirmiş kişilerin en çok bir yıllık hapsi de aynı koşulla çevrilir. İki grupta da sabıkasızlık aranır.^[5]
• Taksirli suçlarda hapis uzun süreli olsa da adli para cezasına çevrilebilir. Bilinçli taksirde bu imkan yoktur.^[6]

Çevirme kararı hükmü kuran mahkemeye aittir ve kararda gösterilir. Çevrilen adli para cezası artık asıl mahkumiyet sayılır.^[7] Aynı kanunda ertelemeyi de görmek, iki kurumu ayırmaya yardım eder.

Ölçüt	Çevirme (m.50)	Erteleme (m.51)
Ceza sınırı	En çok bir yıl, taksirli suçta daha uzun da olabilir	En çok iki yıl, on sekiz yaşından küçük ve altmış beş yaşını bitirmişlerde üç yıl
Temel şart	Kişilik, ekonomik durum, pişmanlık	Daha önce kasıtlı bir suçtan üç ayı aşan hapse mahkumiyet bulunmaması ve yeniden suç işlenmeyeceği yönünde kanaat
Sonuç	Adli para cezası ya da başka seçenek yaptırım	Denetim süresi başlar, iyi geçerse ceza infaz edilmiş sayılır
Aksilik hali	Tedbirin gereği yerine getirilmezse infaz hakimliği hapsin infazına karar verir	Denetim süresinde kasıtlı suç işlenirse ertelenen ceza çektirilebilir

Madde metinleri bu karşılaştırmanın dayanağıdır.^[8] Ertelenen hapis cezası adli para cezasına dönüşmez. Denetim süresi bir yıldan az, üç yıldan fazla olamaz ve süre hükmedilen cezadan kısa belirlenemez.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin belgeler HAGB kararına itiraz yazısında ele alınmıştır.

Adli Para Cezası Nasıl Hesaplanır ve Nasıl Ödenir?

Hesabın formülü sadedir. Tam gün sayısı, bir gün karşılığı miktarla çarpılır. Kararda bu iki değer ayrı ayrı yazılır. Gün sayısı beşten az olamaz ve kural olarak yediyüzotuzu aşmaz.^[9]

Bir gün karşılığı miktar kişinin ekonomik ve şahsi hallerine göre takdir edilir. Bordro burada devreye girer. Sınırlar kanunda belirlidir ve zaman zaman değişir. Geçerli sınırlar Türk Ceza Kanunu’nun resmi metninde görülür.

Mahkeme ödeme için kararın kesinleşmesinden başlayarak en çok bir yıl süre tanıyabilir. Taksit de mümkündür. Taksit süresi iki yılı aşamaz ve en az dört taksit olmalıdır.^[10] Kararda, taksitlerden biri ödenmezse kalanın tamamının tahsil edileceği yazılır.

Hüküm kesinleşince dosya Cumhuriyet başsavcılığına gider. Cumhuriyet savcısı otuz gün içinde adli para cezasının ödenmesi için hükümlüye ödeme emri tebliğ eder. Hükümlü ödeme emri üzerine belli süre içinde ödemezse ödenmeyen kısma karşılık gelen gün miktarı hapse çevrilir ve iki saatlik çalışma bir gün sayılarak kamuya yararlı işte çalıştırılmasına karar verilir. 5275 sayılı İnfaz Kanunu’nun 106. maddesi bu süreci anlatır.^[11]

Çevirme Talebinde Hangi Hatalar Sık Yapılır?

Belgelerin çoğu eldedir, sorun genellikle zamanlamada ve yanlış kuruma dayanmaktan çıkar. Aşağıdaki hatalar dosyalarda tekrar eder.

• Seçimlik cezanın etkisini karıştırmak. Suç tanımı hapis ya da adli para cezasından birini seçtiriyorsa ve hapis seçilmişse, m.50/2 gereği hapis adli para cezasına çevrilmez. Bu kapanma yalnız adli para cezası içindir. Yaş ve sabıka bakımından m.50/3’ün koşulları varsa hapis yine seçenek yaptırıma çevrilir.
• Belgeleri hükümden sonraya bırakmak. Kanun pişmanlığı yargılama sürecinde arar. Dekont ve makbuz, duruşma bitmeden dosyada olmalıdır.
• Yaşı bugüne göre hesaplamak. On sekiz ve altmış beş yaş sınırları fiilin işlendiği güne göre belirlenir.
• Kısmi ödemeyi tam giderim saymak. Zararın tamamen giderilmesi aranan hallerde yarım ödeme yetmez. Yine de pişmanlığın bir göstergesi olarak dosyaya girer.
• Çevirmeyi erteleme ya da hükmün açıklanmasının geri bırakılmasıyla karıştırmak. Üçü ayrı kurumdur. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında hapis cezası ertelenemez, seçenek yaptırıma da dönüştürülemez.^[12]
• İstinaf süresini kaçırmak. İstinaf, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde istenir.^[13]

Yargıtay Seçimlik Hapis Cezasında Çevirmeyi Nasıl Değerlendiriyor?

Ceza dairelerinin kararları çevirme kurallarının birlikte okunması gerektiğini gösterir. Mala zarar verme suçundan verilen bir hükümde daire, hapsin seçildiği durumda m.50/2’yi hatırlatmış, ardından m.50/3 yönünden eksiklik görmüştür. Karar şu ifadeyi içerir.

“suç tanımında hapis cezası ile adli para cezasının seçimlik ceza olması ve sonuç olarak hapis cezası seçilmesi durumunda 5237 sayılı TCK’nın 50/2. maddesi uyarınca aynı Kanun’un 50/1-a. bendine göre hapis cezasının adli para cezasına çevrilemeyeceği öngörülmekle birlikte”
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E.2021/6583, K.2022/20369, 06.12.2022 (bozma)

Daire bu cümleden sonra, suç tarihinde altmış beş yaşını bitirmiş ve sabıkasız sanık için m.50/3’ün işlemesi, hapsin adli para cezası dahil seçenek yaptırımlardan birine çevrilmesi gerektiğini belirtmiştir. Hükmü birden fazla nedenle oybirliğiyle bozmuştur. Bu karar belirli bir dosyaya aittir ve her olayda koşullar ayrı incelenir. Belgelerin önemi de buradan gelir. Yaş için nüfus kaydı, sabıka için adli sicil kaydı gerekir.

Pişmanlık, Zararın Giderilmesi ve Ekonomik Durum Nasıl İspatlanır?

Pişmanlık içsel bir durumdur, ama mahkeme onu davranışlardan okur. Duruşmadaki tutum, savunmanın içeriği ve ödeme tarihi dosyada iz bırakır. Hükümden önce yapılan bir ödeme, hükümden sonra yapılandan daha anlamlı görünür.

Zarar giderimi yazılı belgeyle gösterilir. Banka dekontunda alıcı, tarih ve açıklama bulunmalıdır. Tazminat ve zarar hesabı için trafik kazası tazminat davası dilekçesi ve iş kazası tazminatı yazıları, zarar kalemlerinin nasıl belgelendiğini gösterir.

Trafik kazasından doğan taksirli suç dosyasında aranan belgeler taksirle yaralama trafik kazası yazısında sıralanmıştır.

Ekonomik durum bordro, banka kaydı ve borç belgeleriyle anlatılır. Tanık bu belgelerin yerine geçmez, onları tamamlar. İşveren, ev sahibi ya da aynı evde yaşayan yakın, gelirin ve bakım yükünün gerçek olduğunu söyleyebilir. Tanık dinletme isteği duruşmada, adı ve adresiyle birlikte bildirilir.

Belgenin kanıt değeri sınırlıdır. Gelir belgesi geçmiş bir dönemi gösterir, hüküm tarihindeki durumu göstermeyebilir. Ödeme dekontu zararı karşıladığını kendiliğinden ispatlamaz, mağdurun ödemeyi kabul ettiği ayrıca görülmelidir. Bu yüzden belgeler bir arada, kronolojik sırayla ve kısa bir açıklama dilekçesiyle sunulur.

Hiçbir belge sonucu kesinleştirmez. Çevirmenin takdire bağlı yanı, her dosyada ayrı değerlendirilir. Dosyanıza özgü bir değerlendirme gerekiyorsa avukata sor sayfası ve ceza hukuku bölümü ilk bakış için kullanılabilir.

Adli Para Cezası ve Erteleme Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50 ↩
2. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.49/2 ↩
3. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50/1 ↩
4. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50/2 ↩
5. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50/3 ↩
6. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50/4 ↩
7. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50/5 ↩
8. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.50 ve m.51 ↩
9. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.52/1 ve m.52/3 ↩
10. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.52/4 ↩
11. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.106 ↩
12. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/7 (7589 sayılı Kanunla değişik) ↩
13. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.273/1 ↩