Asgari Ücretten Sigorta Bildirimi ve Eksik Prim: Belgeler

Elinizde birkaç aylık bordro, e-Devlet’ten aldığınız hizmet dökümü ve banka hesap hareketleriniz var. Bordroda yazan ücret ile hesabınıza giren para birbirini tutmuyor. Asgari ücretten sigorta bildirimi çoğu zaman tam bu farkta ortaya çıkar.

Çankaya’da bir mağazada çalışan bir işçiyi düşünün. Hesabına her ay asgari ücretin hayli üzerinde bir tutar yatıyor, ama SGK kaydında yalnız alt sınır görünüyor. Bu fark kıdem, ihbar ve fazla mesai hesabını da emeklilik yolunu da etkiler. Aşağıda her belgenin neyi gösterdiği, nerede yetersiz kaldığı ve eksik primin nasıl ispatlanacağı anlatılıyor.

Asgari Ücretten Sigorta Bildirimini Hangi Belgeler Gösterir?

Önce elinizdeki kağıtları dört gruba ayırın. Her biri olayın başka bir yüzünü anlatır. Hiçbiri tek başına sonucu belirlemez.

Belge	Nereden Alınır	Neyi Gösterir	Sınırı
Hizmet dökümü	e-Devlet, SGK birimi	Bildirilen gün ve prime esas kazanç	Gerçek ücreti değil, bildirileni gösterir
Bordro	İşveren	Brüt ücret, kesinti, ödenen tutar	İmzalıysa ağırlığı artar
Banka hareketi	Banka, internet şubesi	Hesaba yatan tutar ve tarih	Açıklama yoksa niteliği tartışılır
Yazışma, sözleşme	Telefon, e-posta, dosya	Kararlaştırılan ücret	İşverenden geldiği kanıtlanmalı

Mağaza çalışanının bordrosu alt sınırı gösteriyor, banka ekstresinde ise her ay bunun üzerinde bir giriş var. Fark düzenli ve hep aynı günlerde yatıyorsa ücretin bir parçası sayılması için güçlü bir işarettir. Düzensizse prim, avans ya da ikramiye olabilir ve niteliği ayrıca incelenir.

Hizmet dökümünde prim ödeme günü ile prime esas kazanç yan yana yazar. İşveren bu bilgileri her ay aylık prim ve hizmet belgesiyle ya da muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle SGK’ya verir.^[1] Dökümü e-Devlet üzerinden indirebilirsiniz. Satırların nasıl okunacağı SGK hizmet dökümü yazısında anlatılıyor.

Bordro ise işverenin ücret hesabını gösterir. Kanun, ücret tediye bordrosunun geçerliliğini düzenlerken imza şartı bakımından banka yoluyla yapılan ödemeleri hariç tutar.^[2] Bu kural SGK denetimindeki bordro geçerliliğine ilişkindir. Mahkeme ise imzasız bordro ile banka kayıtlarını birlikte değerlendirir.

Eksik Bildirimde İşverenin Yükümlülüğü Nedir?

Prim bildirimi işverenin görevidir. Hizmet akdiyle çalışan sigortalının prime esas kazancı hesaplanırken hak edilen ücretin brüt toplamı esas alınır.^[3] Prim ödeme yükümlüsü de işverendir.^[4] Kanun metnine mevzuat.gov.tr adresinden ulaşılabilir.

Kanun prime esas kazancı hak edilen ücrete bağladığı için, asgari ücretten sigorta yapılması konusunda işçiyle anlaşılmış olması bildirimin doğruluğu sorusunu ortadan kaldırmaz. Belirleyici olan fiilen hak edilen ve ödenen ücrettir.

Asgari ücret yalnız alt sınırı belirler. Günlük kazancı bu sınırın altında kalan sigortalı, alt sınır üzerinden hesaba girer ve aradaki primi işveren öder. Üst sınır ise alt sınırın dokuz katıdır.^[5] Kazancı üst sınırı aşan kişide dökümdeki rakam gerçek ücretten düşük çıkabilir. Bu durum tek başına usulsüzlük sayılmaz.

Denetimde eksik bildirim anlaşılır ve belge tebligata rağmen bir ay içinde verilmezse SGK belgeyi re’sen düzenler. Prim işverene tebliğ edilir ve işveren bir ay içinde itiraz edebilir.^[6] Eksik kazanç bildirimi mahkeme kararından, denetim tespitinden ya da banka ve kamu kurumlarından alınan belgelerden anlaşılırsa kanun, her bir fiil için aylık asgari ücretin iki katı tutarında idari para cezası öngörür.^[7] Tutarlar her dönem değiştiği için güncel rakam resmi duyurudan öğrenilmelidir.

İşveren defter ve belgelerini ilgili yılı izleyen yıl başından başlayarak on yıl saklar. SGK isterse on beş gün içinde ibraz eder.^[8] Yani bordro ve ödeme kayıtlarının işverende bulunması beklenir.

Gerçek Ücretteki Fark Hangi Alacakları Etkiler?

Bildirilen ücret ile gerçek ücret arasındaki fark, hesaplamaların hepsinde işçi aleyhine çalışır. Kıdem tazminatı son ücret üzerinden hesaplanır. Son ücrete işçiye sağlanan para ve para ile ölçülebilen menfaatler de eklenir.^[9] Hesapta bordrodaki alt sınır değil, fiilen ödenen ücret esas alınır. Hangi kalemlerin dahil olduğu giydirilmiş ücret yazısında açıklanıyor.

Kalem	Hesap Mantığı	Ücretin Kaynağı
Kıdem tazminatı	30 günlük giydirilmiş brüt ücret x hizmet yılı	Son ücret, banka kaydı
İhbar tazminatı	Günlük giydirilmiş ücret x bildirim süresi	Son ücret
Fazla mesai	Saatlik brüt ücret x 1,5 x fazla saat	Aylık brüt ücret, puantaj
Yıllık izin ücreti	Günlük brüt ücret x kullanılmayan gün	Son ücret
Prim farkı	(Gerçek kazanç – bildirilen kazanç) x prim oranı	Banka kaydı, hizmet dökümü

Fazla çalışmada her saat, normal saat ücretinin yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir.^[10] Rakamları kendiniz denemek için kıdem tazminatı ve fazla mesai hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz. Hesabınıza yatan tutar genellikle nettir. Brüte çevirirken dönemin kesinti oranları gerekir. Bu oranlar her dönem güncellendiği için brütten nete hesaplama aracındaki güncel değerlere bakılmalıdır.

Elinize geçen net ücretin brüt karşılığını görmek için netten brüte maaş hesaplama aracı kullanılabilir.

Etki yalnız tazminatla sınırlı kalmaz. Prime esas kazançlar ileride bağlanacak aylığın hesabına girer. Geçici iş göremezlik ve analık ödenekleri de bildirilen kazançtan çıkar. Kanun, kazancın eksik gösterildiği tespit edilen hallerde hastalık ve analık sigortasından gerekli ödemenin yapılmasını öngörür.^[6]

Asgari ücretten sigorta yapılan işçide en sık görülen sorun, kıdem tazminatının düşük hesaplanmasıdır. İşveren hesabı çoğu zaman SGK kaydındaki rakamla yapar. İşçi ise gerçek ücreti gösteren belgeleri sunarak hesabın düzeltilmesini ister.

Eksik Prim Şüphesinde Belge Toplarken Hangi Hatalar Yapılır?

• Yalnız hizmet dökümüne bakıp işi bitirmek. Döküm bildirileni gösterir. Gerçek ücret için banka kaydı ve bordro gerekir.
• Bordroyu itirazsız imzalamak. Yargıtay genel ilke olarak, fazla çalışma bakımından imzalı ve ihtirazi kayıtsız bordroda daha fazla çalışmanın yazılı belgeyle kanıtlanmasını arar.^[11]
• Elden alınan parayı kayıtsız bırakmak. Makbuz, mesaj ya da tanık yoksa ispat güçleşir. Ayrıntılar elden ödeme yazısındadır.
• Banka ekstresini çalışma süresince hiç almamak. Hesap hareketleri ücretin gerçek tutarını gösteren en düzenli kayıttır.
• Süreyi kaçırmak. Hizmet tespiti ve alacak davalarında süreler ayrıdır ve aşağıda sıralanmıştır.

Yargıtay Banka Kayıtlarını Nasıl Değerlendiriyor?

Bir davada işçi, fazla çalışma ücretlerinin ödenmemesi ve primlerin asgari ücret üzerinden yatırılması nedeniyle sözleşmeyi feshetmişti. İşveren iki aya ait bordro sunmuştu. Bunlardan birini işçi itirazsız imzalamış, diğerinde işçinin imzası yoktu. Yerel mahkeme bordrolara dayanarak davayı reddetti.

Yargıtay, imzasız bordro yönünden eksik inceleme yapıldığı gerekçesiyle kararı bozdu. Gerekçeden şu bölüm öne çıkar.

“ücretler banka yoluyla ödeniyor ise banka kayıtları getirtilmeli, tarafların bu konudaki delilleri toplanmalı ve oluşan sonuca göre karar verilmelidir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/9527, K.2015/22348, 22.06.2015 (bozma, oybirliği)

Karar, imzasız bordroda görünen fazla çalışma tahakkukunun ödenip ödenmediğinin işçiye sorulmasını ve banka kayıtlarının araştırılmasını gerektirir. İmzalı ve itirazsız bordro bakımından ise ek bir araştırma istenmemiştir. Her olay kendi delillerine göre incelenir.

Başka bir dosyada 22. Hukuk Dairesi, asgari ücret ve prim usulüyle çalışan bir işçinin davasında, hizmet dökümündeki aylık tutarların çıplak ücret dışındaki ödemeleri de kapsayabildiğini belirtti. Daire ücret ve primle ilgili ödeme belgelerinin ve tüm banka kayıtlarının getirtilmesini istedi.^[12]

Üçüncü bir kararda işçinin önceki dönemde daha yüksek ücret üzerinden bildirildiği anlaşıldı. Mahkeme kısa bir dönemin asgari tutardan bildirilmesine dayanmış, Yargıtay ise emsal ücret araştırmasına göre karar verilmesini istedi.^[13]

Gerçek Ücret Tanık ve Banka Kayıtlarıyla Nasıl İspatlanır?

Ücret miktarı tartışmalıysa mahkeme önce yazılı kayıtlara bakar. İş sözleşmesi, bordro, banka ekstresi ve işverenle yazışmalar bu gruptadır. Aynı işi yapan çalışanların ücretini gösteren emsal ücret araştırması da yaygın bir delildir. Yazılı kaydın eksik kaldığı yerde tanıklar devreye girer.

Tanık, işyerinde aynı dönemde çalışmış kişidir. Ücretin asgari tutarın üzerinde ödendiğini, ödemenin nasıl yapıldığını ve zamanını anlatabilir. Yargıtay bir fazla mesai davasında, işverenle davalı olan tanıkların beyanını esas almadı.^[14] Bu nedenle tanığın bilgisi mümkünse banka kaydı gibi bir belgeyle desteklenmelidir.

Belgelerin kanıt değerinin sınırı da bilinmelidir. Hizmet dökümü yalnız SGK’ya bildirileni anlatır. Banka kaydı paranın yattığını gösterir, ama niteliğini açıklamayabilir. İmzalı ve itirazsız bordro işçi aleyhine delil sayılabilir. Mahkeme bu delilleri birlikte tartar. Sigortasız çalışmanın ispatı yazısındaki delil mantığı eksik bildirimde de geçerlidir.

Bildirilen ve Gerçek Ücret Farkında Hangi Dava Yolları ve Süreler Vardır?

Prim ve hizmet belgesi verilmeyen ya da çalıştığı Kurumca tespit edilemeyen sigortalı, hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurabilir.^[6] Madde metni belgenin hiç verilmediği halleri sayar. Eksik kazanç bildiriminde sürenin nasıl işleyeceği olayın niteliğine göre değerlendirilir. Bu yüzden beklemek risklidir.

Ücret alacağında zamanaşımı beş yıldır.^[15] Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücretinde de süre beş yıldır.^[16] Başlangıç tarihleri kaleme göre değişir. Kıdem tazminatı zamanaşımı yazısı bu farkı anlatır.

Kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[17] Son tutanak dava dilekçesine eklenir. Dilekçenin hazırlanışı için işçilik alacağı dava dilekçesi yazısına bakılabilir.

İşçi ücretinin kanuna uygun hesaplanmaması nedeniyle sözleşmeyi feshetmek isterse bu durum İş Kanunu m.24/II-e kapsamında incelenir.^[18] Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, primlerin asgari ücret üzerinden yatırıldığı ve fazla çalışma alacağının ödenmediği bir olayda işçinin feshini haklı kabul ederek kıdem tazminatı yönünden kararı bozdu.^[19] Fesih şartları için işçinin haklı fesih sebepleri okunmalıdır.

Eksik Prim ve Sigorta Bildirimi Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.86/1 ↩
2. 5510 sayılı Kanun m.102/1-e-5 ↩
3. 5510 sayılı Kanun m.80/1-a ↩
4. 5510 sayılı Kanun m.87/a ↩
5. 5510 sayılı Kanun m.82 ↩
6. 5510 sayılı Kanun m.86 ↩
7. 5510 sayılı Kanun m.102/1-c ↩
8. 5510 sayılı Kanun m.86/2 ↩
9. 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩
10. 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
11. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/18452, K.2017/19467, 30.11.2017 (bozma, oybirliği; bordro ilkesi gerekçede genel ilke olarak anılmıştır) ↩
12. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/9107, K.2017/23767, 01.11.2017 (bozma, oybirliği) ↩
13. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2014/21433, K.2015/33465, 25.11.2015 (bozma, oybirliği) ↩
14. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/18452, K.2017/19467, 30.11.2017 (bozma, oybirliği) ↩
15. 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
16. 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3 ↩
17. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ↩
18. 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-e ↩
19. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2013/23057, K.2014/34550, 04.12.2014 (bozma, oybirliği) ↩