Ankara’daki bir metal atölyesinde pres makinesiyle çalışan bir işçi, kaza sonrası parmağını kaybetti. Elinde hastane epikrizi, istirahat raporu ve işyerinin düzenlediği bir kaza tutanağı var. İş kazası tazminatı davasında bu kağıtların her biri farklı bir soruya cevap verir.
Yazı önce hangi belgenin neyi gösterdiğini sıralar. Ardından maddi ve manevi zarar kalemlerini, sosyal güvenlik gelirinin mahsubunu ve kusur oranının etkisini anlatır. Sonunda bir Yargıtay kararının hangi eksikliği bozduğu aktarılır.
İş Kazası Tazminatı için Elinizdeki Belgeler Neyi Gösterir?
İşveren kazaların kaydını tutmak, gerekli incelemeleri yapmak ve rapor düzenlemekle yükümlüdür.[1] Kazayı kolluğa derhal, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmesi gerekir.[2] Bu yükümlülükler dosyada hangi belgelerin bulunacağını da belirler.
| Belge | Nereden alınır | Neyi gösterir | Sınırı |
|---|---|---|---|
| Kaza tutanağı ve işyeri inceleme raporu | İşverenden yazılı istenir | Kazanın zamanı, yeri, görenleri | İşveren yazdığı için anlatım tek yanlı olabilir |
| Kaza bildirgesi | İşveren ve SGK | Olayın Kuruma bildirildiğini | Kusuru göstermez |
| Epikriz ve istirahat raporu | Hastane | Yaralanmayı ve istirahat süresini | Kalıcı oranı belirlemez |
| Sürekli iş göremezlik oranı yazısı | SGK, mahkeme de sorar | Meslekte kazanma gücü kaybını | Adli Tıp farklı oran bulabilir |
| Gelir bağlama ve peşin sermaye değeri yazısı | SGK | Bağlanan geliri ve düşülecek tutarı | Rücuya tabi kısım ayrıca hesaplanır |
| Savcılık dosyası ve ceza dosyasındaki kusur raporu | Soruşturma ve ceza dosyası | Kolluk ve bilirkişi tespitlerini | Hukuk hakimini bağlamaz |
| İş müfettişi ve SGK inceleme raporu | SGK, mahkeme getirtir | Kaza nedenini ve kusur tespitini | Mahkeme kendi bilirkişisiyle denetler |
| Risk değerlendirmesi, eğitim ve koruyucu donanım kayıtları | İşveren, mahkemeden istenir | Önlemlerin alınıp alınmadığını | İmzalı kayıt tek başına fiili uygulamayı kanıtlamaz |
| Bordro, banka dökümü, hizmet dökümü | İşçi ve SGK | Kaza tarihindeki ücreti | Elden ödeme kayıtlarda görünmez |
Belgelere ulaşmak için aşağıdaki yollar kullanılır.
- Kaza tutanağı ve işyeri kayıtları işverenden yazılı olarak istenir, kopya imza karşılığı alınır.
- Hastane belgeleri için hastanenin arşiv birimine başvurulur.
- Gelir ve oran yazıları için Kuruma dilekçe verilir. Yazı gelmezse mahkeme de Kuruma soru sorabilir.
- Savcılık dosyası için soruşturma numarası kullanılır. Dava açılınca dosya mahkemece de getirtilebilir.
- İşverende kalan belgeler için dava dilekçesinde ibraz talebi yazılır.
Maddi Zarar Kalemleri Hangi Belgeyle ve Nasıl Hesaplanır?
Bedensel zararlar kanunda özellikle tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar olarak sayılır.[3] Ölümle sonuçlanan kazada cenaze giderleri ile desteğinden yoksun kalanların kayıpları da eklenir.[4]
| Kalem | Dayanak | Gereken belge |
|---|---|---|
| Tedavi gideri | TBK m.54 | Fatura, reçete, ödeme belgesi |
| İstirahat dönemindeki kazanç kaybı | TBK m.54 | İstirahat raporları, bordro |
| Çalışma gücü kaybı (kalıcı iş göremezlik) | TBK m.54 | SGK veya Adli Tıp oran raporu, ücret belgeleri |
| Ekonomik geleceğin sarsılması | TBK m.54 | Meslek ve sağlık durumunu gösteren kayıtlar |
| Desteğinden yoksun kalma | TBK m.53 | Nüfus kaydı, ölenin ücret ve gider durumu |
| Cenaze gideri | TBK m.53 | Fatura ve ödeme belgeleri |
Atölyedeki işçide hastane masrafları tedavi gideri olur. İstirahat süresindeki gelir kaybı kazanç kaybı kalemine girer. Parmak kaybından doğan kalıcı oran ise çalışma gücü kaybı kalemini oluşturur.
Hesabı mahkemenin görevlendirdiği hesap bilirkişisi yapar. Kaza tarihindeki ücret, iş göremezlik oranı, yaş ve kusur dağılımı hesabın girdileridir. Güncel tutarlar bilirkişi hesabıyla belirlenir, bu yazıda tutar yer almaz.
Ücret kayıtlarında eksik olan dönemler tartışma yaratır. Maaşın bir kısmı elden verildiyse elden ödemenin ispatı yazısındaki banka ve SGK kayıtlarına bakmak gerekir. Rapor parasının hangi belgelerle alındığı ise geçici iş göremezlik ödeneği yazısında anlatılıyor.
Ölümle sonuçlanan kazada hak sahiplerinin belgeleri ölümlü iş kazası tazminatı yazısında ayrıca işlenmiştir.
SGK Gelirinin Peşin Sermaye Değeri Tazminattan Nasıl Düşülür?
Meslekte kazanma gücü en az yüzde 10 azalan sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanır.[5] Bu gelir işçinin zararını kısmen karşıladığı için tazminat hesabında yer alır. Kurum, kaza işverenin kastından veya iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketinden doğmuşsa yaptığı veya yapacağı ödemelerle gelirin ilk peşin sermaye değerinin toplamını işverene ödetir. Bu tutar, işçinin işverenden isteyebileceği miktarla sınırlıdır.[6]
Türk Borçlar Kanunu ise rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemelerinin tazminattan indirilemeyeceğini söyler.[7] Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bu çerçevede ilk peşin sermaye değerinin işverenin kusuruna isabet eden, rücuya kabil kısmının düşülmesini ister.[8] Değeri önce Kuruma sormak, cevap olumsuzsa denetime elverişli bir hesap yapmak gerekir.
Kurumun işverene rücu alacağı ve kusur raporu SGK rücu davası yazısında ayrıca açıklanmıştır.
7589 sayılı Kanun TBK m.55’e yeni fıkralar ekledi. Çalışma gücü kaybında kanuni faiz, kazancın bilindiği dönem için olay tarihinden, bilinemeyen dönem için karar tarihinden işletilir. Tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel de oransal olarak mahsup edilir.[9] Kanunun geçici hükmüne göre değişiklik, yürürlüğünden sonra meydana gelen olaylara uygulanır. Daha eski olaylarda önceki metin sürer.[10]
5510 sayılı Kanunun güncel metnine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.
Müterafik Kusur ve Kusur Raporu Tazminatı Nasıl Etkiler?
Zarar gören zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa hakim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.[11] Buna müterafik kusur denir. Kusur dağılımı hem maddi hem manevi tutarı etkilediği için hesabın önemli girdilerinden biridir.
İşveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek ve denetlemek de bu görevin parçasıdır.[12] İşyeri dışından hizmet alınması da çalışanın kendi yükümlülükleri de işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.[13] İşverenin bu yükümlülüklere aykırı davranışı sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir.[14]
Kusur raporu bu yüzden belgelere dayanmalıdır. Risk değerlendirmesi ve eğitim kayıtları rapora girmezse oran eksik veriyle belirlenir.[15] 6331 sayılı Kanunun güncel metnine mevzuat.gov.tr üzerinden bakılabilir.
Manevi Tazminat Hangi Belgelerle Gösterilir?
Hakim, bedensel bütünlüğün zedelenmesinde olayın özelliklerini gözeterek uygun bir miktarın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir.[16] Ağır bedensel zarar veya ölümde yakınlar da manevi tazminat alabilir.[17] Kanun bir tutar göstermez, miktar hakimin takdirindedir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, kusur oranının maddi ve manevi tazminat miktarını doğrudan etkilediğini belirtir. Manevi tazminatın takdirinde tarafların kusur durumu öncelikle dikkate alınır.[8] Ameliyat ve tedavi kayıtları, kalıcı iz ya da fonksiyon kaybını gösteren muayene belgeleri ve günlük yaşama etkisini anlatan tanık beyanları olayın ağırlığını ortaya koyar. Tutarın hangi ölçütlerle takdir edildiğini başka bir olay türü üzerinden mobbing manevi tazminatı yazısında görülebilir.
Kaza Sonrası Belge Toplarken Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
- Kaza tutanağını okumadan imzalamak. İtiraz varsa tutanağa şerh düşülmelidir.
- Fatura ve ödeme belgelerini saklamamak. Hastane kaydı yeniden alınabilir, ödemenin yapıldığını gösteren belge ise kişinin elindedir.
- Makine ya da kaza yeri değiştirilmeden önce fotoğraf ve kayıt almamak. Delilin kaybolma ihtimali varsa mahkemeden delil tespiti istenebilir.[18]
- Kaza tarihindeki ücreti gösteren kayıtları toplamamak. Bordro ile banka dökümü arasındaki fark ücret tartışmasına yol açar.
- Ceza dosyasındaki kusur tespitini kesin saymak. Ceza hakiminin kusur değerlendirmesi hukuk hakimini bağlamaz.[19]
Yargıtay Kusur Raporundaki ve Mahsuptaki Eksiklikleri Nasıl Değerlendirir?
Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin 2024 tarihli kararında davacı bir boru fabrikasında operatör olarak çalışıyordu. Makineye karton atarken sol kolunu kaptırdı ve yüzde 44,2 oranında sürekli iş göremezliğe girdi. Mahkeme, işvereni yüzde 60, işçiyi yüzde 40 kusurlu bulan bir rapora dayanmıştı.[8]
Daire kararı bozdu. Gerekçesine göre bilirkişiler işverenin hangi önlemleri aldığını, hangilerini almadığını ve işçinin alınan önlemlere uyup uymadığını ayrıntılı incelememişti. Kusurun kime ait olduğu ve oranı bu nedenle kuşkuya yer bırakmayacak biçimde saptanmamıştı.
Daire, SGK inceleme raporunun ve SGK’nın açtığı rücu dosyasının getirtilmesini istedi. Ceza dosyasındaki kusur oranlarıyla çelişkilerin giderilmesini ve o iş kolunu bilen farklı bir bilirkişi heyetinden rapor alınmasını da şart koştu. Peşin sermaye değeri Kuruma sorulmalı, geçici iş göremezlik ödemelerinin rücuya kabil kısmı da tazminattan düşülmeliydi.
Başka bir dosyada cam montaj işçisi asansör boşluğuna düşmüş ve yüzde 39,20 oranında malul kalmıştı. Yargıtay bozmasına uyan mahkeme, bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin tamamını değil, işverenin kusuruna karşılık gelen kısmını mahsup etti. Daire bu hükmü oybirliğiyle onadı.[20]
İlk karar, kusur raporunun dayanağı eksik olduğu ve mahsup yapılmadığı için verilmiş bir bozmadır. İkincisi mahsubun nasıl yapıldığını gösteren bir onamadır. İkisi de kendi dosyasının koşullarına bağlıdır ve her olaya aynen uygulanacak bir ilke sayılmamalıdır.
Tanık, Kamera Kaydı ve Ceza Dosyası İspatta Nasıl Kullanılır?
Kazayı gören ya da aynı makinede çalışan kişiler tanık olabilir. Tanığın kazanın nasıl olduğunu, makinenin durumunu ve verilen eğitimi anlatabilmesi beklenir. Tanıkların adı, soyadı ve tebliğe elverişli adresi mahkemeye sunulan listede gösterilir. Listede yer almayan kişi tanık olarak dinlenemez.[21]
Kamera kaydı işyerinin sisteminde tutulduğundan işverendedir. Taraflar dayandıkları ve ellerindeki belgeleri ibraz etmekle yükümlüdür.[22] İbrazı istenen belge ispat için zorunluysa ve belgenin karşı tarafın elinde olduğu ikrar, sükut ya da resmi kayıtla anlaşılırsa mahkeme ibraz için kesin süre verir. Süre içinde belge sunulmaz ve kabul edilebilir bir mazeret gösterilmezse mahkeme, duruma göre belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.[23]
Gizlice alınan kayıtlar ayrı bir risk taşır. Hukuka aykırı elde edilen deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.[24] İşyeri kamerasının delil değerine kamera kaydıyla işten çıkarma yazısında ayrıca değinilir.
Görevli Mahkeme Hangisidir ve Arabulucuya Başvurmak Gerekir mi?
İş mahkemeleri, iş ilişkisi nedeniyle sözleşmeden veya kanundan doğan hukuk uyuşmazlıklarına bakar.[25] Kazadan doğan tazminat davalarında kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.[26] Ankara’da çalışıp başka ilde oturan işçi bu sayede kendi yerleşim yerinde dava açabilir.
İşçi alacağı ve tazminat davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Kazadan kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında bu hüküm uygulanmaz.[27] Aynı olay nedeniyle iş sözleşmesi de sona ermişse kıdem ya da ihbar gibi işçilik alacakları ayrıca değerlendirilir. Bu talepler için birinci fıkra geçerli olabilir. Süreç için arabuluculuk süresi yazısına bakılabilir.
Tazminat davasında sürenin hangi belgeye göre hesaplandığı iş kazası dava süresi yazısında işlenmiştir.
Kazadan sonra sözleşmeyi kendisi feshetmek isteyen işçi için hangi halin haklı fesih sayıldığı işçi haklı fesih sebepleri yazısında anlatılıyor. Dava açma süresi ise olayın tarihine ve dayanılan sorumluluk sebebine göre ayrıca değerlendirilir.
İş Kazası Tazminatı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Kaza sonrası ilk hangi belgeler toplanır?
Kaza tutanağı, SGK’ya yapılan bildirim ve hastane belgeleri ilk sırada gelir. Tutanak ve işyeri kayıtları işverenden yazılı olarak istenir. Hastane belgeleri ve ödeme kayıtları ise kişinin kendisinde bulunmalıdır.
SGK gelir bağladıysa tazminat hakkı kalkar mı?
Kendiliğinden kalkmaz. Kanuna göre rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri tazminattan indirilemez. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi ise ilk peşin sermaye değerinin işverenin kusuruna isabet eden rücuya kabil kısmının düşülmesini ister.
İşçinin de kusuru varsa tazminat alınamaz mı?
Hakim bu durumda tazminatı indirebilir ya da tamamen kaldırabilir. Sonucu kusur dağılımı belirler. Dağılım bilirkişi raporuyla ortaya konur, rapor da kaza öncesi belgelere dayanmalıdır.
Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu mu?
Kazadan kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında birinci fıkradaki dava şartı uygulanmaz. Aynı olay nedeniyle kıdem veya ihbar gibi işçilik alacakları da isteniyorsa o talepler ayrıca değerlendirilir.
Manevi tazminatın tutarı kanunda belli mi?
Belli değildir. Hakim bedensel bütünlüğün zedelenmesinde olayın özelliklerini gözeterek uygun bir miktara karar verir. Kusur durumu bu takdirde öncelikle dikkate alınır.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.14, birinci fıkra ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13, ikinci fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.54 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.53 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.19, birinci fıkra ↩
- 5510 sayılı Kanun m.21, birinci fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.55 ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2022/13266, K.2024/5742, 22.05.2024 (bozma, oybirliği) ↩
- 7589 sayılı Kanun m.18 ile değişik 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.55 ↩
- 7589 sayılı Kanun geçici madde 1, dokuzuncu fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.52 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.4, birinci fıkra ↩
- 6331 sayılı Kanun m.4, ikinci ve üçüncü fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417, üçüncü fıkra ↩
- 6331 sayılı Kanun m.10 ve m.17 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.56, birinci fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.56, ikinci fıkra ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.400 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.74 ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2022/7928, K.2023/6108, 30.05.2023 (onama, oybirliği) ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.240, ikinci fıkra ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.189, ikinci fıkra ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5, birinci fıkra ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.6, üçüncü fıkra ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci ve üçüncü fıkra ↩