Ankara’da bir şirkette çalışan bir işçinin elinde üç belge var. Biri kaza tutanağı, biri acil servis kaydı, biri de işverenin hazırladığı kısa bir yazı. Bir olayın iş kazası sayılan haller arasına girip girmediği bu belgelerle ortaya konur.
Bu yazı 5510 sayılı Kanun m.13’teki halleri, yol ve görev kazasını, bildirim süresini ve her aşamada işe yarayan belgeleri anlatır.
Olayın Sayılan Hallerden Birine Girdiğini Hangi Belge Gösterir?
5510 sayılı Kanun m.13/1 kazayı bir olay üzerinden tanımlar. Olay aşağıdaki beş durumdan birinde yaşanmalıdır. Sigortalı da bedensel ya da ruhsal bakımdan engelli hale gelmelidir ve bu sonuç hemen veya sonradan ortaya çıkabilir.[1]
Her bendin kendine özgü kanıt malzemesi vardır. Tabloda bentler, kanundaki ifadenin sade anlatımı ve olayın o bende girdiğini gösteren belgelerle birlikte yer alır.
| Bent | Kanunun aradığı durum | Belgeyle gösterilmesi |
|---|---|---|
| (a) | Olay, sigortalı işyerindeyken yaşanmıştır. | Kaza tutanağı, vardiya veya giriş çıkış kaydı, aynı yerde çalışanların beyanı |
| (b) | Olay, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle yaşanmıştır. Sigortalı kendi adına ve hesabına çalışıyor, yani bağımsız çalışıyorsa, olay kendi yürüttüğü iş nedeniyle yaşanmıştır. | Hizmet dökümü, işin kimin hesabına yürütüldüğünü gösteren sözleşme veya fatura |
| (c) | Bir işverene bağlı çalışan sigortalı, görevli olarak işyeri dışındaki başka bir yere gönderilmiştir. Olay, sigortalının bu görevlendirme nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği zamanda yaşanmıştır. | Görevlendirme yazısı, e-posta, bilet ve konaklama kayıtları, görev programı |
| (d) | 5510 m.4/1-a kapsamındaki emziren kadın sigortalı, iş mevzuatına göre çocuğunu emzirmesi için ayrılan zamandadır. | Emzirme izninin kullanıldığını gösteren işyeri kaydı ve yazışmalar |
| (e) | Taşıtı işveren sağlamıştır. Olay, sigortalının bu taşıtla işin yapıldığı yere gidişinde ya da dönüşünde yaşanmıştır. | Servis listesi veya sözleşmesi, araç tahsis kaydı, yolcu listesi, tanık beyanı |
Bu beş halin dışına çıkılamaz. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi iki şartı birlikte arar. Kişinin 5510 sayılı Kanun’un 4. maddesi anlamında sigortalı olması ve olayın m.13’teki hallerden birinde yaşanması gerekir.[2] Maddenin güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde okunabilir.
Kaza Dosyasına Hangi Belgeler Girer ve Nereden Alınır?
Her belge kazanın başka bir yönünü gösterir. Aşağıdaki tablo sık kullanılan belgeleri ve her birinin yetmediği noktayı sıralar.
| Belge | Nereden alınır | Ne gösterir | Yetmediği nokta |
|---|---|---|---|
| Hizmet dökümü | SGK kayıtlarından | Sigortalılığı ve işyerini | Kazayı anlatmaz |
| Kaza tutanağı | İşverenden | Tarihi, yeri ve olayın anlatımını | İşveren yazdıysa tek taraflıdır |
| Kaza bildirgesi | İşverenden veya Kurum kaydından | İşverenin Kuruma bildirimini | İçeriği Kurumca soruşturulabilir |
| Acil servis kaydı | Hastane arşivinden | Yaralanmayı ve başvuru saatini | Kazanın yerini kanıtlamaz |
| Trafik kaza tutanağı | Kolluk biriminden | Yeri, saati ve araçları | Kazanın niteliğini belirlemez |
| Görevlendirme yazısı | İşveren yazışmalarından | İşverenin gönderdiğini | Kaza anını göstermez |
| Servis listesi veya sözleşmesi | İşverenden veya servis firmasından | İşverence sağlanan taşıtı | Yoksa tanıkla desteklenir |
Hizmet dökümünü okumak için işten çıkış kodu ve hizmet dökümü yazısına bakılabilir. Belge karşı tarafın elindeyse mahkemeden ibrazı istenir. Taraflar elindeki belgeleri ibraz etmek zorundadır ve mahkeme gerekli görürse kesin süre verir.[3] Kurumdaki veya üçüncü kişideki belge için mahkeme ayrıca ibraz emri verebilir.[4]
Kalıcı bir iş göremezlik söz konusuysa dosya Kurum Sağlık Kuruluna gönderilir. Yönetmelik bu dosyadaki belgeler arasında şunları sayar.[5]
- Varsa ilk işe giriş sağlık raporu.
- Kaza bildirim belgesi.
- Olayın koşullarını gösteren soruşturma raporu ve tutanaklar.
- Mahkemenin olayı kabul ettiğini gösteren belgeler.
- Çalışır veya çalışamaz raporu ile geçici iş göremezlik ödeneği belgesi.
- Hastane epikrizleri ve tedavi bitince düzenlenen son sağlık kurulu raporu.
Bir örnek düşünelim. Bir işçi, şirketin servis aracıyla evine dönerken kaza geçiriyor. Elinde servis listesi, trafik tutanağı ve acil servis kaydı var.
Servis listesi işverence sağlanan taşıtı gösterir. Trafik tutanağı yeri ve saati, acil servis kaydı yaralanmayı ortaya koyar. Üçü birleşince m.13/1 (e) bendi için gereken tablo büyük ölçüde kurulmuş olur.
Görev Yolculuğunda Yaşanan Kaza Hangi Şartla Kapsama Girer?
m.13/1 (c) bendi, bir işverene bağlı çalışan sigortalıya işveren görev verip onu başka bir yere göndermişse devreye girer. Olay, sigortalının bu görevlendirme nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği zamanda yaşanmalıdır.[6] Yolculuk sırasındaki bir kazanın bu ifadeye girip girmediği, görevlendirmenin belgelenmesiyle tartışılır.
Görevin işveren tarafından verildiği şu belgelerle gösterilir.
- Görevlendirme yazısı, e-posta veya mesaj.
- Bilet, konaklama ve araç kiralama kayıtları.
- Gidilecek yeri ve tarihi gösteren görev programı.
- Görev dönüşü yapılan masraf bildirimi.
Kazanın görevle ilgisi yine tanık ve yazışmalarla desteklenir. Yolculuk işverence sağlanan bir araçla yapıldıysa (e) bendi de gündeme gelir.
İşe Gidiş Gelişte Geçirilen Yol Kazası İş Kazası Olarak Kabul Edilir mi?
Kanun yol kazasını genel olarak iş kazası saymaz. İşe gidiş geliş sırasındaki kaza bakımından m.13/1 (e) bendi, işverence sağlanan bir taşıtla yapılan yolculuğu arar.[7] Görev nedeniyle yapılan yolculuk ise (c) bendi ve diğer bentler bakımından ayrıca değerlendirilir. Metin, çalışanın kendi aracını açıkça düzenlemez.
Bu konuda Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin bir bozma kararı yol göstericidir.[2] Davacı kendi aracını kullanırken tek taraflı bir trafik kazasında yaralanmıştı. Tespit talebi ilk derecede ve istinafta reddedilmişti.
Daire karara önce genel kuralı koyarak başladı. Kanundaki hallerin sınırlı olduğunu, bunların dışında kalan olayların kapsama alınamayacağını belirtti. Bozmanın dayanağı ise bu kural değil, araştırmanın eksik kalmasıdır. Daire kendi aracıyla yapılan yolun m.13 kapsamında olduğunu söylemedi.
Yerel mahkemeden istenen araştırma, dosyaya girecek delilleri gösterir.
- İşyerinin yerleşim yerinden uzak olduğu ileri sürüldüğünde, çalışanların işyerine geliş gidişinin nasıl sağlandığı.
- Varsa diğer işyeri çalışanlarının tanık olarak dinlenmesi, gerekirse mahallinde keşif yapılması.
- İşyerine yakın güzergahta toplu taşıma durağı bulunup bulunmadığı.
- Çalışanın kullandığı araç için yakıt masrafını işverenin üstlenip üstlenmediği.
Bu bozma, özel araçla yapılan her yolun kapsama alındığı anlamına gelmez. Sonuç, dosyada toplanan olgulara bağlıdır.
Başka bir dosyada işçiyi her gün şirket yetkilisi aracıyla işe götürüyordu. Yağışlı bir günde iş arkadaşı onu kendi aracıyla alıp yola çıktı ve işçi geçirilen kazada hayatını kaybetti.
İşçi araca binmeden önce yetkiliye haber vermişti. Daire, kazanın işe gidiş güzergahında ve işe giderken yaşanmasını esas aldı. Olayın m.13 kapsamında iş kazası sayılması gerektiğine hükmederek davanın reddini bozdu.[8] Karar o dosyanın olgularına dayanır, her özel araç kazasına uygulanmaz.
Kaza Bildirgesi Hangi Süre İçinde Verilir ve Dosyada Neyi Gösterir?
Sigortalı çalıştıran işveren iki ayrı bildirim yapar. Olayı yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma ise en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde bildirir.[9] Kuruma bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle yapılır.
Olay işverenin kontrolü dışında kalan bir yerde gerçekleştiyse bu süre kazanın öğrenildiği tarihten itibaren hesaplanır. Görev yolculuğundaki kazalarda bu kural önem taşır.
6331 sayılı Kanun m.14/1 (a) bendi işverene ayrıca kayıt ve inceleme görevi verir. Her kaza kayda geçirilir, gerekli inceleme yapılır ve incelemeye ilişkin rapor düzenlenir. Aynı maddenin ikinci fıkrasının (a) bendi Kuruma bildirim süresini yine kazadan sonraki üç işgünüyle sınırlar.[10]
6331 sayılı Kanunun güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi’nde yer alır. İşverenin düzenlediği rapor, mahkemede kaza anlatımını gösteren belgeler arasına girer.
İşveren Bildirimi Yapmazsa Hangi Sonuçlar Doğar?
Süresinde bildirim yapılmaması kazanın niteliğini kendiliğinden değiştirmez. Kanun bu durum için ayrı sonuçlar bağlar.
- Bildirim m.13/2 (a) bendindeki sürede yapılmamışsa, bildirimin yapıldığı güne kadar geçen zaman karşılığında sigortalıya verilecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurum tarafından işverenden tahsil edilir.[11]
- 6331 sayılı Kanun m.14 kapsamındaki bildirimi yapmayan işveren idari para cezasıyla karşılaşır. Bu cezayı, diğer cezalardan farklı olarak, doğrudan Sosyal Güvenlik Kurumu verir.[12]
Ceza tutarı bu yazıda verilmemiştir, güncel tutar için 6331 sayılı Kanun m.26 metnine bakılmalıdır. Ödenek konusunda geçici iş göremezlik ödeneği için gerekli belgeler yazısı ayrıntı verir.
İşçi veya ölüm halinde hak sahipleri, olayın m.13 kapsamında olduğunun belirlenmesi için iş mahkemesinde tespit davası açabilir. Yukarıda anılan iki Yargıtay dosyası da bu tür davalardır. Davada kaza tutanağı, tanık ve hizmet kayıtları birlikte değerlendirilir.
Ölüm halinde hak sahiplerinin tazminat belgeleri ölümlü iş kazası tazminatı yazısında sıralanmıştır.
Belgeler Mahkemede Hangi Sınırla Kanıt Sayılır?
Hakkını bir olguya dayandıran taraf o olguyu ispatla yükümlüdür.[13] Her belgenin kanıt değeri farklıdır.
İşverenin bildirgesi ve tutanağı kazayı anlatır. Kurum, olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı konusunda karara varabilmek amacıyla gerektiğinde denetim memurları veya iş müfettişleri aracılığıyla soruşturma yaptırabilir. Soruşturma sonunda yazılı bildirimin gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, yersiz yapılan ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan tahsil edilir.[14]
Acil servis kaydı yaralanmayı ve saati gösterir, kazanın nedenini göstermez. Tanık kazayı gördüyse olayı, görmediyse çalışma düzenini ve servis uygulamasını anlatır. Kayıtsız çalışma düzeninin tanıkla nasıl ispatlandığı fazla mesai ispatı yazısında da görülür.
Kamera kaydı varsa korunması istenmelidir. Hukuka aykırı elde edilen deliller ise mahkemece dikkate alınmaz.[15] Kayıt delili için kamera kaydıyla işten çıkarma yazısında kayıt delilinin değeri ele alınır.
Arabulucuya başvuru kural olarak dava şartıdır. Ancak iş kazası sebebiyle açılan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları bu kuralın dışında tutulmuştur.[16] Aynı çalışma ilişkisinden doğan kıdem veya ihbar gibi alacaklar için ise dava açmadan önce arabulucuya başvurulur. Süreler için arabuluculuk süresi ne kadar sürer yazısına bakılabilir.
Kaza Belgelerini Toplarken Hangi Hatalar Dosyayı Zayıflatır?
Belge eksiklikleri çoğunlukla sonradan fark edilir. Sık görülen hatalar şunlardır.
- Acil servis girişinde olayın işte veya yolda yaşandığını anlatmamak.
- Tutanaktaki yer, saat ve çalışma durumu bilgisini okumadan imzalamak.
- Kendi aracıyla yapılan yolu, işverence sağlanan taşıt gibi sunmak.
- Tanığın hangi olguyu ispatlamak için gösterildiğini belirtmemek. Kanun, her delilin hangi vakıanın ispatı için ileri sürüldüğünün açıkça yazılmasını ister.[17]
- Kazanın m.13 kapsamına girmesi ile işverenin kusurlu olmasını aynı soru saymak.
Son madde ayrıca açıklanmayı hak eder. Kurum soruşturması yalnız olayın kapsama girip girmediğini değil, işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi gibi hususları da konu alır.[18] Türk Borçlar Kanunu ise işverene, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlayacak her türlü önlemi alma ve araç gereci noksansız bulundurma yükümü getirir.[19]
İş Kazası Sayılan Hallerle İlgili Sık Sorulan Sorular
Kaza SGK'ya kaç gün içinde bildirilir?
Sigortalı çalıştıran işveren kolluğa derhal, Sosyal Güvenlik Kurumuna ise en geç kazadan sonraki üç işgünü içinde haber verir. Olay işverenin kontrolü dışında kalan bir yerde yaşandıysa üç işgünü kazanın öğrenildiği tarihten itibaren sayılır.
Kendi aracımla işe giderken kaza geçirirsem iş kazası sayılır mı?
Kanun işe gidiş geliş için işverence sağlanan taşıtı arar ve çalışanın kendi aracını açıkça düzenlemez. Yargıtay bir dosyada yakıt masrafının işverence karşılanıp karşılanmadığını, toplu taşıma imkanını ve çalışanların işe geliş şeklini araştırtmıştır. Sonuç dosyanın olgularına göre değişir.
İşveren bildirim yapmazsa işçi ne yapabilir?
Bildirim yükümlülüğü işverendedir ve bildirmeyen işveren hakkında idari para cezası uygulanır. İşçi veya hak sahipleri iş mahkemesine başvurup olayın m.13 kapsamında olduğunun tespitini isteyebilir. Dava açılırsa tutanak, acil servis belgesi, hizmet dökümü ve tanık beyanı delil olarak sunulur.
Acil servis kaydı kazayı tek başına ispatlar mı?
Hayır. Kayıt yaralanmayı ve başvuru saatini gösterir. Kazanın işyerinde, görevde veya işverence sağlanan taşıtta olduğunu ise tutanak, hizmet dökümü, servis kaydı ve tanık gibi belgeler gösterir.
Görevle başka şehre giden çalışanın yolculuk kazası m.13 kapsamına girer mi?
Koşulları varsa girer. m.13/1 (c) bendi, işverene bağlı çalışanın görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği zamanları kapsar. Görevlendirme yazısı, bilet ve konaklama kayıtları bu koşulu gösterir. Yolculuğun bu bende girip girmediği olayın koşullarına göre değerlendirilir.
Kazanın sigorta kapsamında kabul edilmesi işverenin tazminat ödeyeceği anlamına gelir mi?
Kendiliğinden gelmez. Kabul edilmesi ile işverenin kusurunun bulunması ayrı sorulardır. Kusur ve tazminat sorumluluğu dosyadaki delillere ve iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine göre ayrıca incelenir.
Kaynaklar
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13/1 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2024/3453, K.2024/4676, 30.04.2024 (bozma, oybirliği) ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219 ve m.220 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.221 ↩
- Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.41/2 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.13/1 (c) bendi ↩
- 5510 sayılı Kanun m.13/1 (e) bendi ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2023/1867, K.2023/2634, 16.03.2023 (bozma, oybirliği) ↩
- 5510 sayılı Kanun m.13/2 (a) bendi ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.14/1 (a) ve m.14/2 (a) ↩
- 5510 sayılı Kanun m.21/2; Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.35/4 ↩
- 6331 sayılı Kanun m.26/1 (e) ve m.26/2 ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.6 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.13/3; Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.37 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.189/2 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ve m.3/3 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.194/2 ↩
- Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği m.37/4 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417/2 ↩