Çankaya’daki bir asliye ceza mahkemesinde yaralama davası sona erdi. Sanığın elinde üç evrak var. Bunlar duruşma tutanağı, tebligatla gelen gerekçeli karar ve mağdura yapılan ödemenin dekontudur. Karar, hükmün açıklanmasının geri bırakılması yani HAGB yönünde. HAGB kararına itiraz edilebilir mi, edilecekse hangi belgeyle?
Günlük dilde “itiraz” denir, ancak kanun yolu çoğu durumda istinaftır. Hangi yolun açık olduğu kararın tarihine ve kararı veren mahkemeye bağlıdır. Sicil kaydı sorusu da aynı evraklarla cevaplanır. Aşağıda her belgenin neyi gösterdiği ve nerede yetmediği anlatılır. Her dosya kendi delilleriyle değerlendirilir, sonuç önceden bilinemez.
HAGB Kararına İtiraz Etmeden Önce Hangi Belgeler Toplanır?
Dosyadaki evraklar farklı soruları cevaplar. Karar metni hükmün ne olduğunu gösterir. Tebliğ evrakı kanun yolu süresinin ne zaman başladığını, ödeme kayıtları ise zararın giderilip giderilmediğini anlatır.
- Gerekçeli karar ve hüküm fıkrası, hangi suç ve ceza üzerine HAGB verildiğini, denetim süresini ve yükümlülükleri gösterir.
- Tebliğ mazbatası veya tebliğ zarfı, kanun yolu süresinin başlangıcını ispatlar.
- Duruşma tutanağı, sanığın beyanını, zararı giderme talebini ve mahkemenin sorduğu soruları taşır.
- Dekont, makbuz veya mağdurun yazılı beyanı, zararın giderildiğini gösterir.
- Adli sicil ve arşiv sorgusu, daha önce kasıtlı suçtan mahkumiyet bulunup bulunmadığını gösterir.
- UYAP dosya örneği, mahkemenin dayandığı belgeleri bir arada sunar.
Örnekteki sanık için ilk iş, tebliğ tarihini gösteren evrakı ve gerekçeli kararı bir araya getirmektir. Ardından dekont ile duruşma tutanağı karşılaştırılır. Mahkemenin zarar giderimini nasıl değerlendirdiği tutanaktan anlaşılır.
Hiçbir belge tek başına sonuç getirmez. Tebliğ evrakı yoksa süre tartışması çıkabilir. Dekont açıklamasında dosya numarası bulunmuyorsa ödemenin hangi dosyaya yapıldığı belirsiz kalır. Ceza dosyalarındaki diğer başvuru türleri için ceza hukuku sayfasına bakılabilir.
HAGB Kararı Hangi Koşullarda Verilir ve Belgeler Neyi Gösterir?
Mahkemenin verdiği ceza en çok iki yıl hapis veya adli para cezasıysa HAGB kararı verilebilir.[1] Müsadere hükümleri ayrık tutulursa HAGB, verilen hükmün sanığa karşı hiçbir hukuki sonuç doğurmamasıdır.[1] Uzlaşmaya ilişkin hükümler ise ayrıca saklıdır.
Kararın verilebilmesi için üç koşul ile ceza sınırı aranır. Tablo, bunların hangi belgeyle gösterildiğini ayırır.
| Koşul | Dayanak | Gösteren belge |
|---|---|---|
| Daha önce kasıtlı suçtan mahkumiyet yok | CMK m.231/6-a | Adli sicil ve arşiv kaydı |
| Yeniden suç işlemeyeceği kanaati | CMK m.231/6-b | Duruşma tutanağı, sanığın tutumu |
| Zararın tamamen giderilmesi | CMK m.231/6-c | Dekont, makbuz, mağdur beyanı |
| Cezanın, iki yılı geçmeyen hapis veya adli para cezası olması | CMK m.231/5 | Hüküm fıkrası |
Zarar hemen karşılanamıyorsa mahkeme, zararın denetim süresi boyunca ayda bir taksitle ödenmesi koşuluyla da HAGB’ye hükmedebilir.[2] Bu durumda taksit planı ve ödeme kayıtları da dosyaya girer. HAGB verilen hapis cezası ertelenemez ve seçenek yaptırıma çevrilemez.[3] İşkence ve eziyet suçlarında, ayrıca bir kamu görevlisinin görevi nedeniyle işlediği ve Anayasa m.17 uyarınca kötü muamele sayılabilen suçlarda HAGB uygulanmaz.[4]
Eski metinde yer alan, sanığın kabul etmemesi halinde HAGB verilmeyeceği kuralı bugünkü maddede bulunmuyor. Kabul şartı 7499 sayılı Kanunla kaldırılmıştır ve 1/6/2024 öncesinde verilen kararlar için aranmaya devam eder.[5] 231. madde ayrıca 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir.
HAGB Kararına Karşı İstinaf mı, İtiraz mı Yapılır?
HAGB kararına itiraz denilen başvuru, bugün çoğunlukla istinaf başvurusudur. İlk derece mahkemesi HAGB verdiğinde bunun aleyhine istinafa gidilebilir.[6] Bu değişiklik 1/6/2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır. Daha önce verilen kararlarda itiraz yolu sürer.[7]
| Durum | Kanun yolu | Süre ve dayanak |
|---|---|---|
| İlk derece mahkemesi 1/6/2024 ve sonrasında HAGB verdi | İstinaf | Gerekçeli kararın tebliğinden iki hafta, CMK m.273/1 |
| HAGB 1/6/2024 öncesinde verilmişti | İtiraz | Eski hükümlere göre, CMK Geçici m.6/2-b |
| Denetim süresinde hüküm açıklandı veya yeni hüküm kuruldu | İtiraz | CMK m.231/11, süre için genel kural m.268 |
| HAGB’yi bölge adliye mahkemesi ya da Yargıtay ilk derece sıfatıyla verdi | Temyiz | CMK m.231/12 |
Süre, kararın okunduğu günden değil gerekçeli kararın tebliğinden işler.[8] Tebliğ evrakının önemi buradan gelir. İnceleme makamı, hükmü usule ve esasa dair hukuka aykırılık bulunup bulunmadığı bakımından değerlendirir. Belirli bir tutarı geçmeyen adli para cezalarında istinaf yolu kapalıdır.[9] Tutar sınırı güncellenebildiği için Ceza Muhakemesi Kanunu’nun güncel metnine bakmak gerekir.
Başvuru yalnız sanığa ait değildir. Cumhuriyet savcısı, sanık ve katılan sıfatını almış kişiler ile suçtan zarar görenler için kanun yolları açıktır.[10] Mağdur HAGB’yi yetersiz bulabilir, sanık ise beraat isteyebilir. Sanığın dilekçesinde başvuru nedenlerinin gösterilmemesi incelemeye engel olmaz.[11] Yine de mahkeme adı, dosya numarası, karar tarihi ve itiraz edilen yönün yazılması işi kolaylaştırır. Başvuru dilekçesinin düzeni için dilekçe örnekleri sayfasındaki yapıdan yararlanılabilir.
Dosya Yargıtay’a taşınacaksa süre ve belgeler ceza temyiz dilekçesi yazısında ayrıca işlenmiştir.
HAGB Adli Sicil Kaydında Görünür mü?
Adli sicile esas olarak kesinleşmiş mahkumiyet hükümleri kaydedilir, kanunda sayılan bazı kararlar da (koşullu salıverilme, ertelemede denetim süresi, af gibi) sicile işlenir.[12] HAGB kararları ise yalnızca bir soruşturma ya da kovuşturma kapsamında Cumhuriyet başsavcılığı, hakim veya mahkeme talep ederse bildirilmek üzere saklanır.[13] Ceza Muhakemesi Kanunu da bu kayıtların ayrı bir sisteme alındığını belirtir. Kayıtlar yalnız savcı, hakim veya mahkeme istemiyle kullanılabilir.[14]
Pratikte bu, sıradan bir adli sicil sorgusunda HAGB’nin görünmemesi anlamına gelir. Kişi kendi adli sicil ve arşiv kayıtlarını güvenli kimlik doğrulama araçlarıyla sorgulayabilir.[15] Adli Sicil Kanunu’nun metninde kayıt ve silinme kuralları ayrıntılı yer alır. Bir kurumun farklı bir sorgu yapması halinde o kurumun dayanağı ayrıca incelenmelidir.
Kayıtların nasıl oluştuğu ve arşive geçtiğinde ne değiştiği adli sicil ve arşiv kaydı farkı yazısında yer alır.
Denetim süresi beş yıldır ve bu sürede dava zamanaşımı durur.[16] Denetim boyunca kasıtlı yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uygun davranılırsa açıklanması geri bırakılan hüküm kaldırılır, dava düşer.[17]
Denetim sırasında kasıtlı bir suç işlenmesi ya da yükümlülüklere aykırı davranılması, kural olarak hükmün açıklanması sonucunu doğurur. Yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumu değerlendirilerek, cezanın yarısına kadar bir kısmı infaz edilmeyerek ya da koşulları varsa hapis ertelenerek veya seçenek yaptırıma çevrilerek yeni bir hüküm de kurulabilir.[18] Açıklanan veya yeni kurulan hüküm kesinleşirse mahkumiyet olarak sicile geçer, çünkü sicil kesinleşmiş mahkumiyeti kaydeder.
HAGB Denetim Süresinde Yükümlülükler Hangi Belgeyle Gösterilir?
Denetim süresi boyunca mahkeme bazı yükümlülükler getirebilir. Bu yükümlülükler, süresi en çok bir yıl olmak üzere mahkemenin belirleyeceği bir süre boyunca uygulanır.[16] Her yükümlülüğün kendine özgü bir belgesi vardır.
| Yükümlülük | Kanundaki karşılığı | Uyumu gösteren belge |
|---|---|---|
| Meslek veya sanat eğitimi | CMK m.231/8-a | Kurs devam çizelgesi, kurum yazısı |
| Gözetim altında ücretli çalışma | CMK m.231/8-b | İş yeri yazısı, SGK kaydı |
| Belli yerlere gitmeme veya devam etme | CMK m.231/8-c | İmza çizelgesi, kolluk kaydı |
Çankaya’daki örnek dosyada sanığa yükümlülük getirilmediyse bu tablo uygulanmaz. Yine de karar metni dikkatle okunmalıdır. Yükümlülük varsa uyum belgeleri her dönem düzenli biçimde saklanır, çünkü aykırılık hükmün açıklanmasına yol açabilir.
HAGB Sürecinde Sık Yapılan Belge Hataları Nelerdir?
Hataların çoğu belgenin eksik tutulmasından ya da eski bilgiye güvenilmesinden doğar.
- Tebliğ tarihini gösteren evrak saklanmaz ve süre kararın okunduğu günden hesaplanır.
- Zararın giderildiği yalnız sözle bildirilir, dekont ya da makbuz sunulmaz.
- Dekont açıklamasına dosya numarası yazılmadığı için ödemenin hangi davaya ait olduğu anlaşılmaz.
- Eski kitaplardaki “sanığın kabulü” kuralına güvenilir. Oysa 1/6/2024 sonrası kararlarda bu şart aranmaz.
- HAGB beraat sanılır. Oysa dava denetim süresi sonunda düşer, yargılama beraatla bitmez.
- Denetim süresindeki yükümlülüklere uyum belgelenmez. Eğitim programı kaydı ya da imza çizelgesi dosyada bulunmaz.
Yargıtay 2. Ceza Dairesi HAGB Gerekçesinde Neyi Aradı?
Bir hırsızlık dosyasında mahkeme, sanığa daha önce HAGB verildiği gerekçesiyle yeniden HAGB vermemişti. Sanık bozma sonrasında katılanın zararını giderdiğini gösteren ödeme makbuzunu dosyaya sundu. Daire, kararı gerekçenin yetersizliği nedeniyle bozdu.[19]
“CMK’nın 231. maddesinde sayılan nesnel (objektif) ve öznel koşulların değerlendirilip buna ilişkin gerekçelerin gösterilmesi gerektiği”
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E.2020/620, K.2020/5761, 15.06.2020 (bozma, oybirliği)
Karar 231. maddenin önceki metnine göre verilmiştir. Yine de zarar giderimi ve kişilik değerlendirmesi koşulları bugünkü maddede aynı bentlerde duruyor. Karar, bir dosyanın somut koşullarına ilişkindir ve her dosyaya aynı sonucu getirmez.
HAGB Kararında Zarar Giderimi ve Kişilik Değerlendirmesi Nasıl İspatlanır?
Zarar giderimi belgeyle ispatlanır. Banka dekontu ödemenin tarihini ve tutarını gösterir. Makbuz ya da mağdurun yazılı beyanı ödemenin kabul edildiğini anlatır. Kamu zararı söz konusuysa idarenin hesapladığı tutar ayrıca önem taşır.
Belgenin kanıt değeri sınırlıdır. Dekont ödemeyi gösterir, ancak ödenen tutarın zararı tamamen karşılayıp karşılamadığına mahkeme karar verir. Mağdur ödemeyi aldığını belirtmezse tartışma çıkabilir. Adli sicil sorgusu da yalnız geçmişi gösterir, kişinin bundan sonra suç işleyip işlemeyeceğini göstermez.
Tanık ispat sürecinde sınırlı bir yer tutar. Zarar giderimi belgeyle gösterildiği için tanık çoğu zaman gerekmez. Tanık, daha çok sanığın tutumunu ve yaşam düzenini anlatırken devreye girer. Anlatımın somut olgulara dayanması gerekir. Genel iyi niyet beyanları kanaat oluşturmaya yetmeyebilir.
Yeniden suç işlemeyeceği kanaati mahkemenin takdirindedir. Kanun bunu kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışlara bağlar.[20] Tanık anlatımı, çalışma durumunu gösteren yazı ve duruşmadaki tutum yardımcı delildir. Bunlar mahkemeyi bağlamaz. Belgelerin hangi sorunun cevabı olduğu konusunda görüş almak için avukata sor sayfası kullanılabilir. Ceza dosyalarının yanında aile ve iş hukuku başlıkları faaliyet alanları sayfasında listelenir.
HAGB Kararına İtiraz Hakkında Sık Sorulan Sorular
HAGB kararına itiraz süresi ne kadardır?
İlk derece mahkemesi 1/6/2024 ve sonrasında karar verdiyse istinaf yolu açıktır. Süre, gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftadır. Daha eski kararlarda itiraz kuralları uygulanır. Tebliğ evrakı süreyi belirleyen belgedir.
HAGB kararı adli sicil belgesinde görünür mü?
Adli sicile kesinleşmiş mahkumiyetler kaydedilir. HAGB kararı ise ayrı bir sistemde tutulur ve yalnız soruşturma ya da kovuşturma bağlantısında istenebilir. Başka kurumların sorgusu için o kurumun dayanağı ayrıca incelenmelidir.
HAGB beraat anlamına gelir mi?
Hayır. Denetim süresi kurallara uygun biterse hüküm kaldırılır ve dava düşürülür. Bu, suçlamanın esastan reddedilmesi anlamına gelmez. Beraat isteyen sanık istinaf yoluna başvurabilir.
Denetim süresinde yeni suç işlenirse ne olur?
Kasıtlı yeni bir suç hükmün açıklanmasına yol açar. Denetim süresi içinde kasten işlenen suç nedeniyle yeniden HAGB verilemez. Yükümlülüklere aykırı davranmak da aynı sonucu doğurabilir.
Zararı sonradan ödemek HAGB için yeterli olur mu?
Zararın giderilmesi koşullardan yalnızca biridir. Sicil durumu ve mahkemenin kişilik değerlendirmesi de aranır. Zarar derhal ödenemiyorsa denetim süresince aylık taksit koşuluyla karar verilebilir.
Mağdur HAGB kararına itiraz edebilir mi?
Suçtan zarar görenler ve katılan sıfatını almış kişiler için kanun yolları açıktır. Karara karşı istinaf yoluna başvurabilirler. Cumhuriyet savcısı da kanun yoluna başvurabilir.
Kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/5 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/9 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/7 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/14 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Geçici m.6/2-d ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/12 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu Geçici m.6/2-a ve b ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.273/1 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.272/3-a ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.260/1 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.273/4 ↩
- 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.4/1 ↩
- 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.6/1 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/13 ↩
- 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m.13/2 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/8 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/10 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/11 ↩
- Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E.2020/620, K.2020/5761, 15.06.2020 ↩
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231/6-b ↩