Elinizde bir iş sözleşmesi, üç aylık bordro ve işyerinin kart okutma dökümü var. Dökümde haftalık çalışma 54 saati buluyor, bordroda ise fazla çalışma satırı boş ya da çok kısa. Fazla mesai nedir sorusu tam burada başlar. Kanun hangi saatten sonrasını fazla sayıyor ve elinizdeki belgeler bunu gösteriyor mu?
Bu yazı önce kavramı, sonra onu kanıtlayan belgeleri anlatır. Formüller rakamsızdır, çünkü ücret tutarı sözleşmeye ve döneme göre değişir. Sayısal hesap için fazla mesai ücreti hesaplama aracı kullanılabilir.
Fazla Mesai Nedir ve Kanunda Hangi Adla Geçer?
İş Kanunu “fazla mesai” demez, “fazla çalışma” der. Haftalık 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır.[1] Genel kural olarak ölçü günlük bitiş saati değil, haftalık toplamdır. Gece çalışmasında günlük 7,5 saat, yer altı maden işlerinde ise haftalık 37,5 saat gibi özel sınırlar ayrıca gözetilir.[2]
Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse ikinci bir kavram vardır. Sözleşme süresini aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışma “fazla sürelerle çalışma” sayılır.[3] Bunun zammı daha düşüktür.
Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir, ancak günde 11 saat aşılamaz. Denkleştirme uygulanan işyerinde iki aylık dönemin haftalık ortalaması 45 saati geçmiyorsa, bazı haftalardaki fazlalık fazla çalışma olmaz.[1] Toplu iş sözleşmesiyle bu dönem dört aya çıkabilir. Ayrıntı için denkleştirme esası yazısına bakılabilir.
Çankaya’da bir mağazada haftada altı gün, 09.00-19.00 arasında çalışan işçiyi düşünün. Günde bir saat ara dinlenme çıkınca fiili çalışma 9 saat, haftalık toplam 54 saat olur.[4] Kırk beşi aşan 9 saat fazla çalışmadır.
Molanın gerçekten kullandırılıp kullandırılmadığı ayrı bir ispat konusudur. Bunun için ara dinlenme ve mola hakkı yazısına bakın.
İki durum fazla mesai gibi görünür ama değildir. Birincisi telafi çalışmasıdır. İş durmuş ya da işyeri tatil edilmişse işveren dört ay içinde, günde en çok üç saat telafi yaptırabilir ve bu saatler fazla çalışma sayılmaz.[5]
İkincisi bayram ve genel tatil çalışmasıdır. Tatil yapmadan çalışana ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir.[6] Bu kalem genel tatil ücreti yazısında ayrıca ele alınır.
Fazla çalışmanın yıllık sınırı 270 saattir. Sınır işyerine değil, işçinin kendisine bağlıdır. Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir; zorunlu nedenlerde ve olağanüstü durumlarda onay aranmaz.[7] On sekiz yaşından küçük işçilere ve kısmi süreli çalışanlara fazla çalışma yaptırılamaz.[8]
Fazla Çalışma Ücretini Gösteren Belgeler Hangileri?
Fazla çalışma tek belgeyle değil, birbirini tamamlayan belgelerle görünür. Aşağıdaki tabloda her belgenin neyi gösterdiği ve nerede yetersiz kaldığı yer alıyor.
| Belge | Neyi gösterir | Kanıt değerinin sınırı |
|---|---|---|
| İş sözleşmesi | Haftalık süre, ücret, fazla çalışma hükmü | Yazılı süre, fiilen yapılan çalışmayı kanıtlamaz |
| Yazılı onay formu | İşçinin fazla çalışmaya razı olduğunu | İzni gösterir, çalışılan saati göstermez |
| Ücret bordrosu | Tahakkuk eden ve ödenen fazla çalışma tutarı | İmzalı ve itirazsızsa ödenmiş sayılır |
| Puantaj ve vardiya çizelgesi | Günlük başlangıç ve bitiş saatleri | İmza ve düzenleyen kişi değerini belirler |
| Kart, turnike, parmak izi kaydı | İşyerinde geçen fiili süre | Ara dinlenme düşülmeden okunamaz |
| E-posta, mesaj, sevk belgesi | Mesai sonrası iş yapıldığı | Haftalık toplamı tek başına göstermeyebilir |
| Banka dekontu | Ödemenin tutarı ve tarihi | Bordro tahakkukuyla örtüşüp örtüşmediğine bakılır |
Belgeler tek tek değil, birlikte okunur. Örnek dosyada kart dökümü her hafta 54 saat, vardiya çizelgesi altı iş günü gösteriyor olsun. Bordroda ise yalnızca 4 saatlik fazla çalışma tahakkuku bulunsun. Üç belge yan yana konunca 9 saatlik fazla çalışmanın 4 saati ödenmiş, 5 saati tartışmalı görünür.
Tartışmalı kısım için sıra şöyle işler. Önce bordronun imzalı olup olmadığına bakılır. Sonra ödeme banka kaydıyla karşılaştırılır. En son, kart ve vardiya kayıtlarının ara dinlenme düşülerek okunması gerekir.
Bu kayıtların bir kısmı işverende tutulur. İşveren, fazla çalışma yaptırdığı işçilerin saatlerini gösteren bir belge düzenler ve imzalı nüshasını özlük dosyasında saklar. Ödemeler de bordroda açıkça gösterilmelidir.[9]
İş Kanunu da hesap pusulasında fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretlerinin ayrı ayrı yazılmasını ister.[10] Kanun metnine mevzuat.gov.tr üzerinden, yönetmelik metnine de aynı sitedeki yönetmelik sayfasından ulaşılabilir.
Fazla Çalışma Ücreti ve Serbest Zaman Nasıl Hesaplanır?
Hesabın üç girdisi vardır. Bunlar fazla saat sayısı, saatlik ücret ve zam oranıdır. Saatlik ücret, sözleşmeden ve bordrodaki ücret kalemlerinden çıkarılır. Ücret tutarları her dönem değiştiği için sabit bir rakama güvenilmez.
| Kalem | Formül | Koşul |
|---|---|---|
| Fazla çalışma ücreti | Fazla saat × saatlik ücret × 1,5 | Haftalık 45 saati aşan her saat |
| Fazla sürelerle çalışma ücreti | Fazla saat × saatlik ücret × 1,25 | Sözleşme süresi ile 45 saat arası |
| Serbest zaman (fazla çalışma) | Fazla saat × 1,5 saat | İşçinin yazılı başvurusu gerekir |
| Serbest zaman (fazla sürelerle çalışma) | Fazla saat × 1,25 saat | Aynı koşul geçerlidir |
| Süre yuvarlama | Yarım saatten kısa süre yarım saat, yarım saati aşan süre bir saat | Fazla çalışma saatlerinin toplanmasında |
Sözleşmesinde haftalık 40 saat yazan bir işçiyi düşünün. Bu işçi 48 saat çalışırsa 40 ile 45 arasındaki 5 saat fazla sürelerle çalışmadır. Kırk beşi aşan 3 saat ise fazla çalışma sayılır. İki grup farklı zam oranıyla ayrı hesaplanır.[3]
Önceki örnekteki 9 fazla saat için ücret, 9 × saatlik ücret × 1,5 olarak bulunur. İşçi serbest zamanı seçerse 13,5 saatlik izin hakkı doğar.[11]
Serbest zaman ücretinde kesinti yapılmadan ve altı ay içinde kullanılır. İşçi bunu işverene önceden yazılı bildirir.[12] Bayram, hafta tatili ve telafi saatleri bu formüle eklenmez, çünkü ayrı kalemlerdir.
Fazla Çalışma Alacağında Sık Yapılan Belge Hataları Nelerdir?
Alacağı zayıflatan hatalar çoğunlukla belgelerle ilgilidir.
- Bordroyu itiraz yazmadan imzalamak. İmzalı ve ihtirazi kayıtsız bordroda görünen fazla çalışma ücreti ödenmiş sayılır. İmza yanına fazla çalışma alacağının bordrodakinden fazla olduğunu belirten bir ihtirazi kayıt düşmek ispat kuralını değiştirebilir.
- Ara dinlenmeyi düşmeden saat saymak. Kayıttaki süre ile fiili çalışma farklıdır, hesap bu yüzden şişer.
- Yazılı onayı fazla çalışmanın kanıtı sanmak. Onay izni gösterir, yapılan saati göstermez.
- Telafiyi ya da denkleştirmeyi fazla çalışmaya katmak. Ortalama sınırı aşılmadıkça bu saatler fazla çalışma değildir.
- Aynı saati iki kalemde birden istemek. Hafta tatili, genel tatil ve fazla çalışma ayrı hesaplanır, saatler çakışmamalıdır.
- Kayıtların işverende olduğunu bilip hiç talep etmemek. İşyeri belgelerini izinsiz almak yerine kendi mesaj, takvim ve notlarını saklamak gerekir.
Hangi kayıtların hangi sektörde tutulduğunu vardiya ve puantaj belgeleri yazısı örneklerle gösterir.
İmzalı Bordro ve İhtirazi Kayıt Hakkında Yargıtay Ne Diyor?
Bordro çoğu dosyada belirleyici belgedir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, imzalı bordronun etkisini bir kararında şöyle ifade etti.
“Ancak, işçinin fazla çalışma alacağının daha fazla olduğu yönündeki ihtirazi kaydının bulunması halinde, bordroda görünenden daha fazla çalışmanın ispatı her türlü delille yapılabilir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/28887, K.2020/3766, 05.03.2020 (bozma, oybirliği)
Kararın ana çizgisi şöyledir. İmzalı bordroda fazla çalışma ücreti görünüyorsa tutar ödenmiş sayılır. İhtirazi kayıt varsa fazlası her delille ispatlanır, kayıt yoksa fazlası yazılı belgeyle gösterilmelidir.[13]
Bordro işçiye imzalatılmamış, ancak tahakkuk banka hesabına ödenmişse durum değişir. Bu halde tahakkuku aşan çalışma her türlü delille ispatlanabilir ve ödenen tutarlar hesaptan düşülür.[13]
Aynı gerekçede gece çalışması için de bir uyarı vardır. Haftalık süre 45 saati geçmese bile ara dinlenme düşüldükten sonra günlük fiili çalışmanın 7,5 saati aşan kısmı fazla mesai sayılır. Çalışmanın yarısından fazlası kanundaki gece diliminde geçiyorsa çalışmanın tamamı gece çalışması kabul edilir.[13]
Gece vardiyasının süre sınırı ve ücret hesabı gece çalışması süreleri ve ücreti yazısında ayrıca anlatılır.
Aynı dosyada belgeye göre hesaplanan kısma takdiri indirim uygulanmamış, tanık beyanına göre hesaplanan kısımdan indirim yapılmıştır. İndirim oranı her dosyada ayrıca değerlendirilir. Bu bir bozma kararıdır, takdiri indirim ve hesaba ilişkin kısımlar ise o dosyanın delillerine özgüdür.
Fazla Çalışma Kayıtları İşverendeyse Tanık ve Dava Nasıl İşler?
Giriş-çıkış kayıtları, puantaj ve vardiya listeleri çoğunlukla işverenin elindedir. Taraflar, delil olarak dayandıkları ve ellerinde bulunan belgeleri mahkemeye ibraz etmek zorundadır.[14] İbrazı istenen belge verilmezse mahkeme, koşulları varsa belgenin içeriği konusunda diğer tarafın beyanını kabul edebilir.[15]
Belge yoksa ya da eksikse tanık devreye girer. Davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir.[16] Aynı dönemde, aynı vardiyada çalışan biri çoğu zaman saatleri bilen kişidir. Tanık beyanıyla kayıtlar çelişirse mahkeme çelişkinin nedenini araştırır.[17]
Hiçbir belge tek başına kesin sonuç vermez. Mahkeme belgeyi, tanığı ve işin niteliğini birlikte tartar. Delillerin sırası için fazla mesai ispatı yazısı okunabilir.
Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.[18] İşçilik alacağı davasından önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[19] Başvurudan son tutanağın düzenlendiği güne kadar zamanaşımı durur.[19]
Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. İş Çankaya’da yapılmışsa bu, Ankara’daki büro olur.[19] Süreler için arabuluculuk süresi, talep kalemleri için işçilik alacağı dava dilekçesi yazısına bakılabilir. Her olay kendi delillerine göre değerlendirilir.
Fazla Mesai Hakkında Sık Sorulan Sorular
Fazla mesai nedir ve fazla çalışmayla aynı şey midir?
Aynı şeydir. Halk arasında fazla mesai denen çalışma, İş Kanunu’nda genel olarak haftalık 45 saati aşan çalışmadır. Sözleşmedeki haftalık süre 45 saatin altındaysa 45 saate kadar olan kısım fazla sürelerle çalışma sayılır ve zammı daha düşüktür. Her fazla saat için normal saatlik ücret yüzde elli artırılır.
Fazla mesai yılda en çok kaç saat yaptırılabilir?
Yıllık sınır 270 saattir ve işçinin kendisine bağlıdır. İşçinin yazılı onayı gerekir. İşçi verdiği onayı otuz gün önceden yazılı bildirerek geri alabilir.
Fazla mesai ücreti yerine izin kullanılabilir mi?
İşçi isterse yazılı başvuruyla serbest zaman kullanabilir. Her fazla çalışma saati için bir saat otuz dakika izin verilir. Süre altı ay içinde, ücret kesintisi olmadan kullanılır.
Bordroda fazla mesai satırı varsa ek talep edilebilir mi?
Bordro imzalı ve ihtirazi kayıtsızsa fazlası yazılı belgeyle kanıtlanmalıdır. İtiraz kaydı varsa ya da bordro imzasız olup tahakkuk bankadan ödenmişse fazlası her delille ispatlanabilir. Sonuç dosyadaki delillere göre değişir.
Kart okutma kaydı yoksa fazla mesai nasıl kanıtlanır?
Puantaj, vardiya listesi, iş yazışmaları ve tanık beyanı kullanılabilir. İşverendeki kayıtların mahkemece istenmesi talep edilir. Tek bir belge yerine belgelerin birbirini doğrulaması aranır.
Fazla mesai alacağı için dava süresi var mı?
Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculuk sürerken zamanaşımı durur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ve m.63 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ve m.69 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.64 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.47 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.5 ve m.9 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.8 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.10 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41; İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.6 ve m.5 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.6 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/28887, K.2020/3766, 05.03.2020 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.219 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.220 ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.240 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/34960, K.2020/8548, 21.09.2020 (bozma, oybirliği) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩