Kaçak çalışan yabancı işçi işten ayrıldığında elinde çok az kağıt bulunabilir. Çalışma izni yoktur, sigorta girişi yapılmamıştır, ücretin bir kısmı elden verilmiştir. Yine de pasaportunda bir giriş kaydı, telefonunda iş mesajları ve hesabında birkaç havale bulunur.
Bu yazı, izinsiz ve sigortasız çalışan yabancının kayıtlarının neyi gösterdiğini anlatır. Örnek olay Ankara’da geçiyor. Bir atölyede sekiz ay çalışan yabancı uyruklu işçi, ücretini kısmen havaleyle kısmen elden alıyor.
İşveren ne çalışma izni için başvuruyor ne de sigorta girişi yapıyor. İşçi işten çıkarıldığında elinde hangi belgelerin kaldığını soruyor. İzinsiz ve sigortasız çalıştırılan işçi için asıl mesele, bu belgelerle hangi hakların ispatlanabileceğidir.
Kaçak Çalışan Yabancı İşçinin Elindeki Belgeler Neyi Gösterir?
Örnekteki işçinin dosyasında yedi tür kayıt çıkabilir. Hiçbiri tek başına her şeyi çözmez. Tablo, her kaydın ne işe yaradığını, nasıl elde edildiğini ve nerede yetersiz kaldığını gösterir.
| Belge ya da kayıt | Ne işe yarar | Nasıl elde edilir | Delil olarak sınırı |
|---|---|---|---|
| Pasaport ve giriş-çıkış damgaları | Türkiye’de bulunulan dönemi gösterir | İşçinin kendisinde bulunur | Çalışmayı değil, yalnız ülkede bulunmayı kanıtlar |
| Banka dekontları ve havaleler | Ücret ödemesini ve ödeyen kişiyi gösterir | Bankadan hesap dökümü alınır | Açıklamasız havale çalışma sebebini göstermez |
| Mesajlar ve e-postalar | Talimat, mesai ve ücret konuşmalarını gösterir | Telefondan ve hesaplardan saklanır | Gönderen ve tarih belli değilse zayıflar |
| İşyeri kartı, servis veya yemek kaydı | Fiilen o işyerinde çalışıldığını gösterir | İşçide bulunur, işverenden de istenir | İşverenin tuttuğu kayda bağlı kalır |
| SGK hizmet dökümü | Bildirim yapılıp yapılmadığını gösterir | SGK’dan istenir | Kaydın olmaması çalışmanın olmadığını kanıtlamaz |
| Denetim tutanağı ve para cezası kararı | İşyerinde yabancı çalıştırıldığının tespitini gösterir | Dava açılırsa mahkeme ilgili idareden ister | Süreyi ve ücreti göstermeyebilir |
| Tanık beyanı | Çalışma süresini, ücreti ve mesaiyi anlatır | Aynı işyerinde çalışanlar gösterilir | Yakınlık ve çıkar ilişkisi değerlendirilir |
Beşinci satır sık yanlış okunur. Sigorta kaydının bulunmaması, çalışmanın yapılmadığını göstermez. Bildirilmeyen çalışma, hizmet tespiti davasıyla ayrıca ortaya konabilir. Bu yol aşağıda anlatılıyor.
Sözleşmenin yazılı olmaması da başlı başına engel sayılmaz. İş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle bağlı değildir. Yazılı sözleşme yapılmamışsa işverenin iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren yazılı bir belge vermesi gerekir. Böyle bir belge varsa o da delil olur.[1]
Ücretin nasıl ödendiği ayrıca önem taşır. Kanuna göre ücret kural olarak işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir.[2] İmzalı makbuzu olmayan elden ödemelerde miktar ve ödeme tartışma konusu olur. Ayrıntılar için elden ödemenin ispatı yazısına bakılabilir.
Çalışma İzni Olmayan Yabancı İşçi Hukuken Nasıl Değerlendirilir?
Temel kural, Uluslararası İşgücü Kanunu olan 6735 sayılı Kanunda yer alır. Kanun kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmadan çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır.[3] Çalışma izni, Bakanlıkça düzenlenen resmi bir belgedir. Belirli bir işyeri ve iş için verilir, ilk başvuruda en çok bir yıl geçerlidir.[4]
İkamet izni, çalışma izninin yerine geçmez. Kanun, mülteci ve ikincil koruma statüsü dışında ikamet izni bulunmasının çalışma hakkı vermediğini söyler.[5] Yalnızca ikamet izni olan yabancı, çalışma izni ya da muafiyet belgesi olmadan çalışırsa izinsiz çalışmış olur. Bazı yabancılar ise izin almadan, muafiyet kapsamında çalışabilir.[6]
İzinsizlik ile sigortasızlık ayrı eksikliklerdir. Çalışma izni 6735 sayılı Kanuna, sigorta bildirimi 5510 sayılı Kanuna bağlıdır. Hizmet akdiyle çalışan yabancı uyruklu kişiler, mütekabiliyete dayalı uluslararası sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülke uyrukluları hariç, sigortalı sayılır.[7] Yargıtay istisnayı, önce sözleşme hükümlerinin uygulanması, sözleşmede hüküm yoksa 5510 sayılı Kanuna bakılması biçiminde yorumlar.[8]
Sigortalıyı Kuruma bildirmek işverenin yükümlülüğüdür. Bildirim kural olarak sigortalılığın başladığı günden önce, işe giriş bildirgesiyle yapılır.[9] Kayıtların nasıl okunacağı için işten çıkış kodu ve hizmet dökümü yazısına bakılabilir.
İzinsiz Çalışmanın İdari Para Cezası ve Sınır Dışı Boyutu Nedir?
Kanun izinsiz çalışmaya idari yaptırım bağlar. Yabancı için de onu çalıştıran işveren için de ayrı ayrı idari para cezası öngörülmüştür. İşverene ceza her yabancı başına uygulanır ve aynı fiil yinelenirse tutar bir kat artar.[10] Güncel tutarlar bu yazıda yer almıyor, ilgili idareden öğrenilmelidir.
Çalışma izni olmaksızın çalıştığı anlaşılan yabancı hakkında İçişleri Bakanlığına sınır dışı bildirimi yapılır.[11] 6458 sayılı Kanun da izinsiz çalıştığı belirlenen yabancılar hakkında sınır dışı kararı alınacağını yazar.[12] Karar idari bir işlemdir. Karara karşı, tebliğ gününden başlayan yedi günlük süre içinde idare mahkemesine başvurulur.
Dava açma süresi içinde ya da yargı yoluna gidildiğinde, yargılama sona erene kadar sınır dışı işlemi yapılmaz. Yabancının kendi rızası ise saklıdır.[13] Seyahat etmesi riskli görülen ciddi sağlık sorunu, yaş veya hamilelik durumunda karar alınmaz. Destek sürecine alınmış insan ticareti mağdurları da aynı kuralın kapsamındadır.[14]
Bu risk, hakkını aramayı düşünen işçi için önemli bir değerlendirme noktasıdır. Kanun riski öngörür, somut sonucu ise idare ve mahkeme belirler. Başvuru kararı verilmeden önce işçinin kendi durumu ayrıca gözden geçirilmelidir.
İşverenin yükü cezayla bitmez. İşveren, izni olmayan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönmeleri için gerekli masrafları ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.[15] Kanun metinlerine mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşılabilir.
İzinsiz Çalışan Yabancı İşçi Hangi Alacakları İsteyebilir?
6735 sayılı Kanunun izinsiz çalışmaya bağladığı yaptırımlar idari para cezası ve sınır dışı bildirimidir. Metinde, izinsiz çalışanın ücretini istemesini engelleyen açık bir hüküm yer almaz. Türk Borçlar Kanunu ise geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesinin, hizmet ilişkisi sona erdirilene dek geçerli bir sözleşmenin bütün hüküm ve sonuçlarını doğuracağını belirtir.[16]
Buna rağmen izin eksikliğinin alacaklara etkisi tartışmalıdır. Yazıda anlatılan üç Yargıtay kararı da hizmet tespiti davasıdır, ücret veya tazminat alacağına ilişkin karar yoktur. İşin yalnızca Türk vatandaşlarına bırakıldığı hallerde ise bir kararın gerekçesi ücret dahil işçilik haklarını tanımaz. Aşağıdaki kalemler kesin hak olarak okunmamalı, belgelerle ve izin durumuyla birlikte değerlendirilmelidir.
| Alacak kalemi | Dayanak | Nasıl hesaplanır | İşe yarayan belge |
|---|---|---|---|
| Ödenmemiş ücret | 4857 sayılı Kanun m.32 | Aylık ücret × ödenmeyen ay sayısı | Banka dökümü, mesajlar, tanık |
| Fazla çalışma ücreti | 4857 sayılı Kanun m.41 | Haftalık kırk beş saati aşan her saat için saat ücreti yüzde elli artırılır | Çalışma çizelgesi, işyeri kartı, tanık |
| Yıllık izin ücreti | 4857 sayılı Kanun m.59 | Hak edilip kullanılmayan gün × sözleşmenin bittiği tarihteki günlük ücret | İzin kayıtları, mesajlar, tanık |
| Kıdem ve ihbar tazminatı | 1475 sayılı Kanun m.14, 4857 sayılı Kanun m.17 | Fesih biçimine, hizmet süresine ve giydirilmiş ücrete bağlıdır | Fesih mesajı, çalışma süresini gösteren kayıtlar |
Tutarları görmek için fazla mesai, yıllık izin ücreti, ihbar tazminatı ve kıdem tazminatı hesaplama araçlarından yararlanılabilir. Güncel tavanlar her dönem güncellenir. Mesai iddiası için fazla mesai ispatı, ödenmeyen ücret için ödenmeyen maaş alacağı yazılarına bakılabilir.
Evde bakım ya da temizlik gibi ev hizmetlerinde çalışanların alacakları ev işçisinin alacakları yazısında açıklanmıştır.
Yargıtay Yabancı İşçinin Hizmet Tespiti Davasına Nasıl Bakıyor?
Bildirilmeyen çalışma, iş mahkemesinde açılan hizmet tespiti davasıyla ortaya konur. Çalışmanın yapıldığı yılın bitiminden sonraki beş yıl içinde dava açan sigortalı, çalıştığını ilamla ispat ederse ilamdaki kazanç ve prim gün sayıları hesaba katılır.[17] Yabancı işçide davanın zor yanı, çalışma izninin sonuca etkisidir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bu soruyu Ürdün uyruklu bir davacının dosyasında ele aldı. Yerel mahkeme, bildirilmeyen altı yılı aşkın çalışmanın tespitine karar vermişti. Daire kararı oybirliğiyle bozdu ve eksik araştırmaya dikkat çekti.[8]
Daire gerekçesinde iki ihtimali birbirinden ayırdı. İş, kanunla yalnızca Türk vatandaşlarına bırakılmışsa yabancıyla yapılan sözleşme kesin hükümsüzdür. Gerekçeye göre bu durumda yabancı işçi sayılamaz ve ücret ya da sigortalılık gibi işçilik haklarından yararlanamaz. Yalnızca sebepsiz zenginleşme ve haksız fiil kurallarına dayanarak bazı taleplerde bulunabilir.
Yabancıların çalışmasına engel olmayan işlerde ise izinsiz çalışan işçiyle kurulan sözleşme, izin hükümleri kamu düzenine ilişkin olmadığı için kesin hükümsüz sayılmaz. Daire bu ikinci halde işçinin sigortalılık hakkından yararlanmasını gerekli gördü. Karar ücret veya tazminat alacağına hüküm kurmaz.
Bu anlatım Dairenin genel yaklaşımını gösterir. Bozmanın doğrudan nedeni ise eksik incelemedir. Mahkemeden aşağıdakilerin araştırılması istenmiştir.
- İşin kanunla yalnızca Türk vatandaşlarına bırakılıp bırakılmadığı.
- Sigortalılık koşullarının oluşup oluşmadığı.
- Çalışma izninin bulunup bulunmadığı ile Türkiye’ye giriş ve çıkış tarihleri.
- İşçilik alacakları davasında dinlenen tanıklarla bu dosyadaki tanıkların anlatımlarının karşılaştırılması.
Karar, 6735 sayılı Kanundan önceki 4817 sayılı Kanun dönemine aittir. Yeni Kanunda da çalışma izni zorunluluğu sürmektedir. Belge bakımından kararın öğrettiği şey nettir. İzin belgesi, giriş-çıkış kayıtları ve işçilik alacağı dosyası mahkemenin değerlendirdiği delil takımının parçalarıdır.
Sonraki yıllarda aynı Dairede, Suriye uyruklu çalışanlarla ilgili dosyalarda oy çokluğuyla verilmiş kararlar görülür. 2022 tarihli bir dosyada yerel mahkeme çalışma izni bulunmadığı gerekçesiyle hizmet tespiti istemini reddetmiş, Daire bu kararı oy çokluğuyla onamıştır. Karşı oy yazısına göre çalışma izni eksikliği hizmet tespitine engel değildir ve izin bir geçerlilik koşulu sayılamaz. Bu görüş Türk Borçlar Kanunu m.394 hükmüne dayanmıştır.[18]
2025 tarihli bir dosyada ise hizmet tespiti istemini kabul eden karar yine oy çokluğuyla onanmıştır. Bu kez iki üye karşı oy kullanmış ve çalışma izninin araştırılması gerektiğini yazmıştır.[19] Konu Dairede tek bir sesle çözülmüş değildir. İzin eksikliğinin sonucu bu yüzden genel bir kural gibi değil, dosyaya göre okunmalıdır.
Geçici Koruma Kapsamındaki Yabancı için Ayrı Rejim Nedir?
6458 sayılı Kanunun 91. maddesi kapsamında geçici koruma sağlanan yabancılar ayrı bir düzene tabidir. Bu kişiler, kimlik belgesinin verilmesinden altı ay geçtikten sonra çalışma izni ya da muafiyet için başvuruda bulunabilir. İzin ya da muafiyetin verilebilmesi için İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü gerekir.[20] Çalışma ve başvuru hakkının il, süre, sektör, işkolu ve meslek bakımından sınırlanmasına ilişkin esaslar Bakanlıkça belirlenir.[21] Suriye uyruklu çalışanlar bu kapsamda değerlendirilebilir. Onlar için izin sorusu, genel yabancı rejiminden ayrı yanıtlanır.
Kaçak Çalışan Yabancı İşçi Delil Toplarken Hangi Hatalardan Kaçınmalıdır?
Aşağıdaki hatalardan kaçınmak, delil toplamayı kolaylaştırır. İzinsiz ve sigortasız çalışan yabancı işçi hakkını belge eksikliği yüzünden kaybedebilir.
- İkamet izni ya da pasaport damgasını çalışma izni sanmak.
- Havale açıklamalarını silmek veya telefon değiştirirken yazışmaları kaybetmek.
- Elden alınan paranın tarihini ve miktarını bir yere not etmemek.
- Tek bir tanığa güvenip diğer çalışanların bilgilerini kayda geçirmemek.
- Gizlice alınan ses veya görüntü kaydını tek delil yapmak. Hukuka aykırı elde edilen deliller, mahkemece vakıanın ispatında dikkate alınamaz.[22]
- Sürelerin geçmesini beklemek.
Süreler de bir delil meselesidir, çünkü geç kalınan hakkı belge kurtarmaz. Zamanaşımı süresi, alacağın muaccel olduğu günden itibaren işler.[23] Ücret alacağında süre beş yıldır.[24] Kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatında ve yıllık izin ücretinde de süre beştir.[25] Kıdem tazminatındaki başlangıç için kıdem tazminatı zamanaşımı yazısı okunabilir.
Alacak ve tazminat davalarında dava açmadan önce arabulucuya gidilmesi dava şartıdır.[26] Süreç için arabuluculuk süresi yazısı yardımcı olur. Hizmet tespitinin beş yıllık süresi ise çalışma yılının bitiminde başlar.
Çalışma Süresi ve Ücret Tanık ve Kayıtlarla Nasıl İspatlanır?
İzinsiz çalışma iddiasında işçi, önce çalıştığını ispatlamak zorundadır. Bunun için tanık, yazışma ve banka kaydı birlikte kullanılır. Örnekteki işçi aynı atölyede çalışan iki kişiyi, ayrıca ürün teslim mesajlarını gösterebilir.
Tanık seçerken olayı kendisi görmüş kişi tercih edilir. Başkasından duyduğunu aktaran kişinin anlatımı sınırlı kalabilir. Tanığın işyerinde bulunduğu dönem, işçinin çalışma dönemiyle örtüşmelidir.
İşverenin elindeki kayıtlar da delil olabilir. İşyeri giriş kartı, sevk irsaliyesi, kamera görüntüsü ve iş emirleri bunlara örnektir. İşçi bu kayıtlara ulaşamıyorsa, mahkemeden istenmesini talep eder.
Ücret iddiasında ödemeler, işçinin hesabına yatan tutarlarla karşılaştırılır. Banka kaydı, ücret alındığını gösterir. Eksik kalan kısım için mesajlar ve tanık anlatımı devreye girer.
Denetim tutanağı ve para cezası kararı ayrı bir yer tutar. Bu belgeler işyerinde yabancı çalıştırıldığını gösterir. Çalışmanın ne kadar sürdüğünü ve hangi ücretin ödendiğini ise kendiliğinden ortaya koymaz. Bu bilgiler diğer delillerle tamamlanır. Daha geniş bir çerçeve için iş ve sosyal güvenlik hukuku başlığına bakılabilir.
İzinsiz Çalışan Yabancı İşçi Hakkında Sık Sorulan Sorular
İzinsiz çalışan yabancı işçi ücretini isteyebilir mi?
Konu tartışmalıdır. 6735 sayılı Kanun ücretin istenmesini engelleyen açık bir hüküm içermez. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi ise bir hizmet tespiti kararında, işin yalnızca Türk vatandaşlarına bırakıldığı hallerde sözleşmeyi kesin hükümsüz saymış ve ücret dahil işçilik haklarını tanımamıştır. Ücret alacağına ilişkin bir karar yazıda yoktur, çalışmanın ve ücretin belgelerle kanıtlanması önemini korur.
Kaçak çalışan yabancı işçi hizmet tespiti davası açabilir mi?
Bildirilmeyen çalışma için iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açılabilir. Süre, çalışılan yılın bitiminden itibaren beş yıldır. Çalışma izninin sonuca etkisi, Yargıtay 10. Hukuk Dairesinde oy çokluğuyla verilmiş kararlarda tartışılmıştır.
İzinsiz çalışan yabancı işçi sınır dışı edilir mi?
İzinsiz çalıştığı belirlenen yabancı İçişleri Bakanlığına bildirilir ve hakkında sınır dışı kararı alınır. Karar idari bir işlemdir. Tebliğ tarihinden başlayarak yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir, bazı kişiler için ise karar alınmaz. Somut risk dosyaya göre değerlendirilmelidir.
Geçici koruma kapsamındaki çalışan için çalışma izni nasıl aranır?
Başvuru, geçici koruma kimlik belgesi çıkarıldıktan altı ay sonra yapılabilir. İl, süre ve sektör sınırlamalarını Bakanlık belirler. İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü de şarttır. Bu nedenle bu gruptaki çalışanın durumu genel yabancı kurallarından ayrı incelenir.
İşveren izinsiz yabancı çalıştırırsa hangi yaptırımla karşılaşır?
İşverene veya işveren vekiline her yabancı için idari para cezası uygulanır, fiil yinelenirse ceza bir kat artar. İşveren ayrıca izni olmayan yabancının barınma, ülkesine dönüş ve gerekirse tedavi giderlerini üstlenmek zorundadır. Güncel tutarlar ilgili idareden öğrenilmelidir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.8 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, ikinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu m.6, ikinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.3, birinci fıkra (c) bendi ve m.10, birinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.12, birinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.6, üçüncü fıkra ve m.13 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4, birinci fıkra (a) bendi ve ikinci fıkra (c) bendi ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2013/14038, K.2014/327, 16.01.2014 (bozma, oybirliği) ↩
- 5510 sayılı Kanun m.8, birinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23, beşinci ve altıncı fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23, sekizinci fıkra ↩
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.54, birinci fıkra (ğ) bendi ↩
- 6458 sayılı Kanun m.53, üçüncü fıkra ↩
- 6458 sayılı Kanun m.55, birinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.23, dokuzuncu fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.394, üçüncü fıkra ↩
- 5510 sayılı Kanun m.86, dokuzuncu fıkra ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2022/5942, K.2022/7922, 26.05.2022 (onama, oy çokluğu) ↩
- Yargıtay 10. HD, E.2025/575, K.2025/6779, 28.04.2025 (onama, oy çokluğu) ↩
- 6735 sayılı Kanun m.17, birinci ve ikinci fıkra ↩
- 6735 sayılı Kanun m.17, altıncı fıkra ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.189, ikinci fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149, birinci fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, son fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu ek m.3 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci fıkra ↩