Sendika Üyeliği Nedeniyle İşten Çıkarma: İspat ve Deliller

Elinizde e-Devlet üyelik kaydı, son aylara ait bordrolar ve kısa bir fesih yazısı var. Sendika üyeliği nedeniyle işten çıkarma iddiasında bu belgelerin her biri başka bir soruya cevap verir. Kimi üyeliği, kimi işverenin durumu bildiğini, kimi de feshin gerçek nedenini gösterir.

İşçi, sendikaya üye olduğu veya sendikal faaliyete katıldığı için işten çıkarılamaz. Bu yasak 6356 sayılı Kanunda yer alır. Yaptırımı sendikal tazminattır. Bu yazı, hakkın hangi belge ve delille kurulacağını anlatır.

Sendika Üyeliği Nedeniyle İşten Çıkarma Hangi Belgelerle Gösterilir?

Kanunun 25. maddesi, işçilerin sendikaya üye olmaları veya olmamaları nedeniyle işten çıkarılamayacağını söyler.^[1] Üye olmayan işçi de aynı korumadan yararlanır. Aynı hüküm, iş saatleri dışında ya da işverenin izniyle iş saatleri içinde yapılan sendikal faaliyeti de korur.

Dosya hazırlarken aşağıdaki belgeler toplanır.

• E-Devlet üzerinden alınan sendika üyelik kaydı ve başvuru tarihi.
• Aidat kesintisinin göründüğü bordrolar.
• Sendikanın işverene gönderdiği yazılar ve işyeri temsilcisi bildirimi.
• Fesih bildirimi ya da bildirim yapılmadığını gösteren kayıtlar.
• İşverenle yapılan e-posta ve mesaj yazışmaları.
• SGK hizmet dökümü ve işten çıkış bildirgesi.
• Toplantı daveti, katılımcı listesi veya fotoğraf gibi faaliyet kayıtları.
• Fesih öncesine ait performans ve disiplin kayıtları.

Tablo, her belgenin neyi gösterdiğini ve nerede sınırlı kaldığını gösterir.

Belge	Neyi Gösterir	Nereden Alınır	Kanıt Değerinin Sınırı
E-Devlet üyelik kaydı	Üyeliğin başlangıç tarihi	E-Devlet, sendika	Üyeliği gösterir, işverenin bildiğini göstermez.
Aidat kesintili bordro	Aidatın ücretten kesildiği	İşçinin bordrosu, işveren	Yetkili sendikanın yazılı başvurusundan sonra görünür, öncesinde görünmeyebilir.
Fesih bildirimi	İşverenin gösterdiği neden	Tebliğ edilen nüsha	Gösterilen nedenin ayrıca kanıtlanması gerekir.
Hizmet dökümü	Kayıtlı çıkış tarihi ve nedeni	E-Devlet, SGK	Tek başına sendikal nedeni göstermez.
Yazışmalar	İşverenin tutumu ve haberdarlığı	Telefon, e-posta	Tarih ve gönderen belli olmalıdır.
Toplantı kayıtları	Faaliyetin zamanı ve katılanlar	Sendika, katılımcılar	Fesih tarihine yakınlık önemlidir, tek başına yetmez.

İşten ayrılırken hangi belgelerin istenmesi gerektiği işten çıkarılınca alınacak belgeler yazısında anlatılır. Hizmet dökümündeki kayıtların nasıl okunduğu ise işten çıkış kodu yazısında yer alır.

Üyelik e-Devlet kapısı üzerinden kazanıldığı için kayıt buradan alınır.^[2] Aidat kesintisi ise yetkili sendikanın işverene yazılı başvurusu üzerine yapılır, bu yüzden örgütlenme döneminde bordroda aidat görünmeyebilir.^[3]

Belgelerin bir kısmı işçinin elindedir, bir kısmı işverendedir. Üyelik kaydı ve hizmet dökümü E-Devlet üzerinden alınır. Bordro ve fesih yazısı ise işverenden istenir. İşveren belgeyi vermiyorsa, dava dilekçesinde bu belgenin işverenden getirtilmesi talep edilir. Fesih yazısını teslim alırken tarih ve imza kaydı mutlaka tutulmalıdır.

Sendikal Tazminat Nasıl Hesaplanır ve Hangi Kalemler Ayrı Tutulur?

Kanun hesabı bir alt sınırla kurar. Sendikal tazminat, işçinin bir yıllık ücret tutarından az olamaz.^[4] Güncel ücret tutarları her dönem değiştiği için bu yazıda rakam verilmez. Hesapta son bordrolardaki ücret kalemleri belirleyicidir.

Rakamsız bir formülle anlatılırsa sendikal tazminat, bir yıllık ücretin altına inmeyen bir tutardır. Boşta geçen süre ücreti ise çalıştırılmayan süre için doğan ücret ve diğer haklardan oluşur. Bu süre en çok dört ay dikkate alınır. İki kalem birbirinden ayrı hesaplanır ve ayrı gerekçelendirilir.

İşçi iki yoldan gidebilir. Birinci yolda fesih sendikal nedene dayandığı için işe iade davası açılır. Madde 25/5, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 20 ve 21. maddelerine atıf yapar.^[5] Atıf metninde 18. madde yoktur. Bu atıf, Anayasa Mahkemesinin 22.10.2014 tarihli kararıyla iptal edilmiştir.^[6] Yargıtay 9. Hukuk Dairesi bu iptalden sonra, sendikal neden kanıtlandığında 18. maddedeki altı aylık kıdem şartının aranmayacağını kabul etmiştir. Sendikal neden kanıtlanamazsa işçinin iş güvencesi kapsamında olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.^[7]

Mahkeme feshin sendikal nedene dayandığını tespit ederse, sendikal tazminata işverenin işçiyi işe başlatıp başlatmamasına bakmadan karar verir. İşçi işe başlatılmazsa 4857 m.21 uyarınca verilen işe başlatmama tazminatı ayrıca hükmedilmez.^[8] Kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için en çok dört aya kadar ücret ise ayrı bir kalemdir. İşçinin kesinleşen karar tebliğinden itibaren on iş günü içinde işverene başvurması gerekir.^[9]

İkinci yolda işçi işe iade davası açmaz. Yalnız sendikal tazminat ister. Kanun bu durumu açıkça düzenler ve işe iade davası açılmamasını talebe engel saymaz.^[8]

Tablo, sık karıştırılan kalemleri ayrı gösterir.

Kalem	Dayanak	Şart	Not
Sendikal tazminat	6356 m.25/4	Aykırı davranış veya sendikal fesih	Bir yıllık ücretten az olamaz.
Boşta geçen süre ücreti	4857 m.21	İşe iade kararı ve süresinde başvuru	En çok dört aya kadar.
İşe başlatmama tazminatı	4857 m.21	İşe iade yolu	Sendikal tazminat verilince ayrıca hükmedilmez.
Kötü niyet tazminatı	4857 m.17	Fesih hakkının kötüye kullanılması	Ayrı bir haktır.
Ayrımcılık tazminatı	4857 m.5/6	Eşit davranma ilkesine aykırılık	Sendikal olayda özel hüküm 6356 m.25’tir, birlikte istenip istenemeyeceğini mahkeme değerlendirir.

Kötü niyet tazminatı, işe iade kapsamı dışında kalan işçide fesih hakkının kötüye kullanılması halinde bildirim süresinin üç katı tutarında ödenir.^[10] Sendikal tazminatla aynı şey değildir. İkisinin birlikte istenip istenemeyeceğini olayın özelliklerine göre mahkeme değerlendirir. Ayrıntılar için kötü niyet tazminatı ve işe başlatmama tazminatı yazılarına bakılabilir.

Ayrımcılık tazminatı 4857 sayılı Kanun’un 5. maddesinde dört aya kadar ücret olarak düzenlenir, aynı fıkra sendikal güvenceye ilişkin 2821 sayılı Kanun hükmünü saklı tutar.^[11] 2821 sayılı Kanun mülga olduğundan bu atıf 6356 sayılı Kanuna yapılmış sayılır.^[12] Sendikal nedene dayanan olayda özel hüküm bu yüzden 6356 m.25’tir ve 5. madde tazminatının ayrıca istenip istenemeyeceği olayın niteliğine göre mahkemece değerlendirilir.

İşçinin kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer hakları ayrıca saklıdır.^[13] Bu kalemlerin hesabı için kıdem tazminatı hesaplama ve ihbar tazminatı hesaplama araçları kullanılabilir.

Sendikal Fesih Delillerini Toplarken Hangi Hatalar Yapılır?

Aşağıdaki hatalar dosyayı zayıflatır.

• Yalnız üyelik kaydına dayanmak. Kayıt, işverenin üyeliği bildiğini ya da feshin bu yüzden yapıldığını göstermez.
• Fesih bildirimini ve tebliğ tarihini saklamamak. Arabulucuya başvuru süresi tebliğ tarihinden işler, ayrıntısı arabuluculuk süresi yazısındadır.
• Ekran görüntüsünü tarihsiz sunmak. Hangi cihazdan ve hangi tarihte alındığı belli olmalıdır.
• Sendikal tazminat ile işe iadeyi tek talep sanmak. Kanuna göre işe iade davası açılmaması tazminat talebini engellemez.
• Tanıktan genel bir kanaat almak. Tanığın gördüğü ya da duyduğu somut olayı anlatması daha değerlidir.

Yargıtay Sendikal Nedenle Feshi Hangi Delillerle Kabul Etti?

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önündeki bir davada işçi, sendikayla ilgili bir toplantıya katıldığı için işten çıkarıldığını ileri sürmüştür. Yerel mahkeme feshin geçersizliğine ve işe iadeye karar vermiş, sendikal tazminat istemini ise reddetmiştir. Daire, işçinin daveti üzerine iki sendika temsilcisinin ve bazı işçilerin bir araya geldiğini, işverenin bu toplantıyı öğrenmesinden bir gün sonra iş sözleşmesinin feshedildiğini belirlemiştir. Yazılı fesih bildirimi yapılmamış, işveren öne sürdüğü nedeni delille destekleyememiştir.^[14]

“sendikal fesih iddialarında tek taraflı bir ispat yükümlülüğü yeterli görülmemiştir”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/34842, K.2018/2321, 12.02.2018 (bozma)

Bu cümle, sendikal fesih iddiasında yükün yalnız işçiye bırakılmadığını gösterir. Daire, 6356 sayılı Kanun m.25/7’deki fesih dışında kaydına rağmen sendikal ayrımcılığı gösteren güçlü olgular bulunduğunda işverenin feshin sendikal nedene dayanmadığını ve geçerli bir nedeni olduğunu kanıtlamasını beklemiştir. Böylece m.25/6’daki kural, işçinin ortaya koyduğu olguların ağırlığıyla birlikte okunur.

Daire kararı bozmuş, sendikal tazminatın kabulüne hükmetmiş ve tutarı bir yıllık brüt ücret olarak belirlemiştir. İşe başvuru halinde en çok dört aya kadar ücret ve diğer hakların ödenmesine de karar vermiştir. Karar oybirliğiyle verilmiştir. Bu davada tanık anlatımları ile fesih ve toplantı tarihleri birlikte değerlendirilmiştir.

Sendikal Fesihte İspat Yükü ve Tanık Beyanı Nasıl İşler?

Sendikal nedenle fesih iddiasında feshin nedenini ispat yükü işverene aittir. İşveren bir neden gösterir, işçi de bunun gerçek neden olmadığını söylerse, işçi feshin sendikal nedene dayandığını ispatlamakla yükümlüdür.^[15] Fesih dışındaki ayrımcılıkta işçi iddiasını ispat eder. İşçi ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya koyarsa, bu kez işveren davranışının nedenini ispat etmek zorundadır.^[16] Üyelik sonrası görevi değiştirilen bir işçinin iddiası bu ikinci kurala göre ele alınır. Görev değişikliğinin hukuki sınırları maaş düşürme ve görev değişikliği yazısında anlatılır.

Bir örnek olay düşünelim. İşçi e-Devlet üzerinden sendikaya üye olur. İki hafta sonra işveren ona yalnızca iş sözleşmesinin sona erdiğini bildiren kısa bir yazı verir. İşçide üyelik kaydı, iki bordro ve bir iş arkadaşının anlatımı vardır. İşçi fesih yazısını ve teslim tarihini de saklamıştır. Tebliğ tarihi, dava öncesi başvuru sürelerinin başlangıcıdır.

Üyelik kaydı tarihi gösterir. Bordrolar ücret hesabının temelini oluşturur. Tanık, işverenin sendikayı ne zaman öğrendiğini ve fesihle arasındaki yakınlığı anlatabilir. İşveren dava sırasında performans yetersizliği gibi bir neden öne sürerse, nedeni kendisi kanıtlamak zorundadır. İşçi ise bu nedenin gerçek olmadığını ve feshin sendikal sebebe dayandığını göstermelidir. Sendikal faaliyeti ve feshe yakınlığı güçlü biçimde gösteren olgular ortaya konursa, 9. Hukuk Dairesi bir kararında işverenin feshin sendikal nedene dayanmadığını kanıtlamasını beklemiştir.^[14]

Belgelerin sınırı bellidir. Üyelik kaydı üyeliği, bordro kesintiyi, hizmet dökümü kayıtlı çıkışı gösterir. Hiçbiri tek başına feshin sendikal nedenle yapıldığını kanıtlamaz. Bu bağlantıyı tarihlerin yakınlığı ve tanık anlatımı kurar.

Sendika Üyeliği Nedeniyle İşten Çıkarma Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.25/3. ↩
2. 6356 sayılı Kanun m.17/5. ↩
3. 6356 sayılı Kanun m.18/2. ↩
4. 6356 sayılı Kanun m.25/4. ↩
5. 6356 sayılı Kanun m.25/5; 4857 sayılı İş Kanunu m.20 ve m.21. ↩
6. Anayasa Mahkemesi, E.2013/1, K.2014/161, 22.10.2014 (6356 sayılı Kanun m.25/5). ↩
7. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/33460, K.2018/636, 18.01.2018 (bozma, oybirliği). ↩
8. 6356 sayılı Kanun m.25/5. ↩
9. 4857 sayılı İş Kanunu m.21. ↩
10. 4857 sayılı İş Kanunu m.17. ↩
11. 4857 sayılı İş Kanunu m.5/6. ↩
12. 6356 sayılı Kanun m.81/2. ↩
13. 6356 sayılı Kanun m.25/9. ↩
14. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/34842, K.2018/2321, 12.02.2018. ↩
15. 6356 sayılı Kanun m.25/6. ↩
16. 6356 sayılı Kanun m.25/7. ↩