Ankara’da bir market zincirinin deposunda aylık ücretle çalışan işçinin, işten ayrılırken elinde son altı ayın bordrosu, banka dökümü ve vardiya çizelgesinin fotoğrafları vardı. Çizelgede Kurban Bayramı’nın ilk günü ve 29 Ekim çalışma günü olarak yazılıydı. Bordrolarda ise bayram çalışmasını gösteren tek bir satır yoktu. Genel tatil ücreti alacağı tam böyle bir dosyada tartışma konusu olur.
Bu yazı, tatil günlerinde ücretin nasıl doğduğunu anlatır. Bordroda hangi satırın neyi gösterdiğini ve eksik ödemenin hangi belgelerle ortaya konduğunu da içerir.
Genel Tatil Ücreti Alacağında Hangi Belgeler Neyi Gösterir?
Dosyada önce üç soru cevaplanır. Tatil gününde çalışıldı mı, bordroya ne yazıldı, bankaya ne yattı? Her belge bu soruların yalnız birine cevap verir.
| Belge | Neyi gösterir | Sınırı |
|---|---|---|
| Aylık bordro | Ücret türünü ve tahakkuk satırlarını | İmzasızsa tek başına ödeme kanıtı sayılmaz |
| Puantaj ve vardiya listesi | Hangi tatil gününde kimin çalıştığını | Kaydı kimin tuttuğu ve imzası önemlidir |
| Banka hesap dökümü | Ödenen tutarı ve tarihini | Tutarın hangi kaleme ait olduğunu göstermez |
| İş sözleşmesi | Ücret türünü ve tatilde çalışma hükmünü | Hüküm yoksa işçinin onayı sorulur |
| Kartlı geçiş kayıtları | Giriş ve çıkış saatini | Çoğunlukla işverendedir, mahkemeden istenir |
Bordro ve banka dökümü genellikle işçide bulunur. Puantaj ile geçiş kayıtlarına ise çoğu zaman dava sürecinde ulaşılır. Eksik kalan kağıtlar için işten çıkarılınca alınacak belgeler yazısındaki liste işe yarar.
Hangi Günler Genel Tatildir ve Arefe Günü Nasıl Sayılır?
Hangi günlerin tatil olduğunu 2429 sayılı Kanun belirler. İş Kanunu da ücret hükmünde bu kanunlara atıf yapar.[1] Kanunun saydığı günler aşağıdaki listede yer alır.
- 1 Ocak, 1 Mayıs ve 15 Temmuz
- 23 Nisan, 19 Mayıs ve 30 Ağustos resmi bayramları
- Ramazan Bayramı, arefe günü saat 13.00’ten itibaren 3,5 gün
- Kurban Bayramı, arefe günü saat 13.00’ten itibaren 4,5 gün
- Ulusal Bayram, 28 Ekim saat 13.00’ten başlar ve 29 Ekim’de sürer
29 Ekim günü özel işyerlerinin kapanması da kanunla zorunlu tutulmuştur. Kanunun tam metnini mevzuat.gov.tr adresinde okumak mümkündür.
Yarım günlük tatiller çizelgelerde en çok gözden kaçan kısımdır. Arefe sabahı normal mesaidir, tatil öğleden sonra başlar. Bu yüzden arefe günü çalışan işçinin kaydında başlama ve bitiş saati görünmelidir. Öğleden sonraki kısmın tutarı olaya göre kurulur.
Kanunda yer almayan bir gün genel tatil sayılmaz. İşverenin kendi verdiği ek izin günleri sözleşmeye ve uygulamaya bağlıdır. Daha elverişli sözleşme hükmü ya da yerleşmiş işyeri uygulaması ise korunur.[2]
Çalışılmayan Tatil Günü için Aylık, Günlük ve Saatlik Ücretli Ne Alır?
Ücretin şekli hesabın başlangıç noktasıdır. Bordrodaki ücret türüne göre aynı gün için farklı kalem çıkar. Kanun, tatil günü ücretini çalışılan günlere göre bir güne düşen ücret olarak tanımlar. Saat ücretlide bu tutar, saat ücretinin yedi buçuk katıdır.[3]
| Ücret türü | Tatilde çalışmazsa | Tatilde çalışırsa |
|---|---|---|
| Aylık ücretli | Gün aylık ücretin içindedir, ayrı tahakkuk beklenmez | Aylığa ek olarak her gün için bir günlük ücret |
| Günlük ücretli | O günün ücretini çalışmasa da alır | Tatil ücretine ek olarak bir günlük ücret |
| Saat ücretli | Tatil günü ücreti, saat ücretinin 7,5 katıdır | Bu ücrete ek olarak bir günlük ücret |
Kanun kuralı açıkça koyar. Çalışmayan işçiye o günün ücreti tam ödenir, tatil yapmadan çalışana ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret verilir.[4] Aylık ücretini tam alan işçide çalışılmayan gün için ayrıca ödeme aranmaz. Çalışılan gün için ek ödeme hakkı ise saklıdır.[5]
Formül sadedir. Ek ödeme, tatilde çalışılan gün sayısı ile bir günlük ücretin çarpımıdır. Ek ödeme bir günlük ücrettir. Çalışılmasa da ödenen tatil günü karşılığıyla birlikte o günün toplam karşılığı iki günlük ücret eder. Hesabı kendi bordronuza uyarlamak için brütten nete hesaplama aracıyla net karşılığı da görebilirsiniz.
Tatilde Çalışmak İşçinin Onayına Bağlı Mıdır?
Bayramda ya da genel tatilde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle kararlaştırılır. Sözleşmede hüküm yoksa çalıştırmak için işçinin onayı gerekir. Ücret ise her durumda İş Kanunu m.47’ye göre ödenir.[6]
Bu nedenle sözleşmedeki tatil maddesi iki işe yarar. Çalışmanın hukuka uygunluğunu gösterir. Ek ödeme hakkını ise ortadan kaldırmaz. Onay yazısı, vardiya mesajı ya da imzalı çizelge de aynı konuda destek belgedir.
Tatil Günü Çalışması Fazla Çalışmayla Neden Karıştırılmaz?
İki alacak ayrı kurallara dayanır. Tatil çalışmasının ek ödemesi bir günlük ücrettir ve günün kaç saat sürdüğüne bağlı olarak katlanmaz. Fazla çalışma ise haftalık normal süreyi aşan saatler için ayrıca hesaplanır. Fazla çalışma karşılığı ücretler ve primler tatil ücretinin tespitinde hesaba katılmaz.[7]
Fazla çalışmanın ne olduğu ve hangi belgelerle gösterildiği fazla mesai nedir yazısında ayrıca anlatılır.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, tatil çalışmasını saat ücreti üzerinden fazla çalışma gibi hesaplayan raporu bozmuştur. Dairenin gerekçesi aşağıdaki cümlede toplanır.
“Anılan günlerde çalışma yapıldığı takdirde, işçinin ücreti çalışma karşılığı olmayan bir yevmiye tutarındaki ulusal bayram ve genel tatil ücretinin yanında ayrıca bir yevmiyedir.”
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/21637, K.2019/8817, 16.04.2019 (bozma)
Aynı karar, günlük yedi buçuk saati aşan çalışmanın koşulları oluşursa fazla çalışma sayılabileceğini de belirtir. Tatil gününün tamamını fazla mesai saymak ise hatalı bulunmuştur. Fazla mesai kısmı için fazla mesai hesaplama aracı ayrıca kullanılabilir.
Bordroda Tatil Çalışması Nasıl Görünür, Hangi Satır Neyi Gösterir?
Bordroda “genel tatil” ya da “bayram” yazan her satır ek ödeme değildir. İki ayrı kalem karışabilir. Birincisi, çalışılmasa da aylık ücretin içinde ödenen tatil günü karşılığıdır. İkincisi, tatilde çalışıldığı için eklenen ayrı bir gün ücretidir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, bir dosyada bordrodaki bu ayrımı açıkça yapmıştır. Birinci türdeki satırlara ilişkin tespiti şöyledir.
“Bu tip tahakkukların ulusal bayram genel tatil çalışması karşılığı olmaması nedeni ile ulusal bayram genel tatil çalışması alacağında mahsup ya da dışlama yolu ile gözetilmesi mümkün değildir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/13423, K.2020/2186, 13.02.2020 (bozma, oybirliği)
Yani yalnızca çalışma karşılığı yapılan tahakkuk, işçinin alacağından düşülebilir. Aynı kararda iki kural daha vardır. İşçinin imzasını taşıyan bordroda gösterilen çalışma gün sayısını aşan çalışma, yazılı belge olmadıkça kabul edilmez. İmzasız ama çalışma karşılığı tahakkuk içeren bordroda ise tutarın bankaya ödenip ödenmediği araştırılır. Karar ayrıca tatil günü çalışması yedi buçuk saatin altında kalsa bile bir günlük ücretin tahakkuk ettirilmesi gerektiğini belirtir.[8]
İş Kanunu’nun ücret hükümlerini mevzuat.gov.tr üzerinden kontrol ederek bordrodaki satırları kanun metniyle karşılaştırabilirsiniz.
Puantaj ve Vardiya Listesiyle Bordro Nasıl Karşılaştırılır?
Karşılaştırma sırayla yapılırsa eksik kalem kolay görünür. Aşağıdaki sıra, bu işçinin dosyasında olduğu gibi her aya uygulanabilir.
- Puantajdan tatil günlerinde çalışılan tarihleri çıkarın. Tarihleri kanundaki listeyle eşleştirin, arefe saatlerine dikkat edin.
- İzin ve rapor günlerini işaretleyin. Kullanılan izin günleri hesapta dışarıda bırakılmalıdır.
- Aynı ayın bordrosunda tatil çalışması satırı olup olmadığına bakın. Gün sayısını puantajla yan yana koyun.
- Satırın çalışma karşılığı mı, yoksa çalışmasa da ödenen tatil günü mü olduğunu ayırın.
- Bordronun imzalı olup olmadığına bakın. Yazılı belge yoksa imzalı bordrodaki gün sayısı aşılamaz.
- Banka dökümündeki tutarı bordroyla eşleştirin. Bankaya yatan tutar net, bordrodaki tutar brüttür.
- Farkı hesaplayın. Puantajdaki gün sayısı ile bordrodaki gün sayısının farkı, bir günlük ücretle çarpılır.
İzinli günlerin dışlanması, tatil alacağının izin ücretiyle karışmaması için önemlidir. İzin hakları ayrı bir kalemdir; ayrıntısı için yıllık izin ücreti hesaplama sayfasına bakılabilir. Vardiya listelerinin ve puantaj kayıtlarının sektörlere göre okunması vardiya ve puantaj belgeleri yazısında yer alır.
Bordro Kontrolünde Tatil Günü Hataları Nelerdir?
Kontrol sırasında aynı hatalar tekrar eder. Başlıcaları aşağıdaki listededir.
- Aylık ücretli işçi için çalışılmayan tatil günü adına ayrıca ödeme aramak
- “Bayram” yazan satırı ek ödeme sanmak
- Arefe gününün yarım gün olduğunu hesaba katmamak
- Tatil çalışmasını fazla mesai gibi saat üzerinden hesaplamak
- Banka dökümündeki toplamı tek bir ödeme saymak, kalemleri ayırmamak
- Dönemleri ayırmadan hesap yapmak, eski yıllardaki alacakların süresini unutmak
Eksik Ödeme Nasıl İspatlanır, Zamanaşımı ve Arabuluculuk Nasıl İşler?
Tatilde çalıştığını söyleyen işçi bunu göstermelidir. İşyeri kayıtları, giriş çıkış belgeleri ve iç yazışmalar burada belirleyicidir. Yazılı kayıt yoksa tanık anlatımı gündeme gelir.[9] Mahkeme tanığı, vardiya düzeni ve diğer kayıtlarla birlikte değerlendirir.
Belgelerin kanıt değerinin sınırı da bilinmelidir. İmzalı bordrodaki tatil çalışması gün sayısı, yazılı belge olmadıkça aşılamaz. İmzasız bordro ise tek başına ödeme kanıtı olmaz. Ödemenin banka kaydıyla desteklenmesi gerekir. Banka kaydı da hangi kaleme ait olduğunu kendiliğinden göstermez, bordrodaki tahakkukla eşleştirilmelidir.
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.[10] Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar.[11] Her tatil günü alacağı kendi ödeme dönemine göre değerlendirilir. Çok eski bayramlar bu yüzden daha önce süreden düşebilir.
İşçi alacağı davasında arabulucuya başvurmak dava şartıdır.[12] Anlaşma olmazsa düzenlenen son tutanak dava dilekçesine eklenir.[13] Sürecin ne kadar süreceği arabuluculuk süresi yazısında anlatılmıştır. Diğer işçilik alacakları için hesaplama araçları sayfası kullanılabilir.
Genel Tatil Ücreti Hakkında Sık Sorulan Sorular
Aylık maaşlı işçi bayramda çalışmazsa ayrıca ücret alır mı?
Hayır. Aylık ücretini tam alan işçinin çalışmadığı tatil günü ücreti, aylık ücretin içindedir. Ayrı bir tahakkuk beklenmez. Tatilde çalışırsa her çalışılan gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir.
Tatilde çalışan işçiye ne kadar ödenir?
Çalışılan her tatil günü için bir günlük ücret, tatil ücretine ek olarak verilir. Aylık ücretlide çalışılmayan gün aylığa dahildir, ek ödeme tek günlük ücrettir. Tutar işçinin kendi ücretine göre bulunur.
Arefe günü çalışılırsa ücret nasıl hesaplanır?
Arefe günü tatil saat 13.00’ten sonra başlar. Sabah bölümü normal mesaidir. Öğleden sonraki çalışma için giriş çıkış saatleri kayda geçmelidir, çünkü hesap bu saatlere göre kurulur.
Bordroda bayram satırı varsa alacak biter mi?
Her zaman bitmez. Satır çalışma karşılığı bir tahakkuksa ve banka kaydıyla ödendiği görülüyorsa alacaktan düşülür. Çalışmasa da aylık ücretin içinde ödenen tatil günü karşılığıysa düşülmez.
Genel tatil çalışması fazla mesai sayılır mı?
Hayır. Tatil çalışmasının ek ödemesi bir günlük ücrettir. Günlük normal süreyi aşan saatler için koşulları varsa ayrıca fazla çalışma hesaplanır, ama bu iki alacak karıştırılmaz.
Genel tatil ücreti alacağı ne kadar sürede zamanaşımına uğrar?
Ücret alacağı olarak beş yıl içinde zamanaşımına uğrar. Süre, her tatil gününün ücretinin muaccel olduğu andan işlemeye başlar. Dava öncesinde arabulucuya başvurulması da gerekir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.47; 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun m.1 ve m.2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.45 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.49, birinci ve üçüncü fıkralar ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.47, birinci fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.49, dördüncü fıkra ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.44 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.50 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/13423, K.2020/2186, 13.02.2020 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/1558, K.2022/2162, 22.02.2022 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32, son fıkra ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.149 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, birinci fıkra ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, ikinci fıkra ↩